Lees de aanwijzingen op de verpakking

Over acht maanden gaan alle financiële aanbiedingen verplicht vergezeld van een financiële bijsluiter. De consument moet daarmee rendementen, risico's en kosten eenvoudiger kunnen vergelijken.

De financiële markt is een winkel van Sinkel. Je kunt er terecht voor clickfondsen, vastgoed- en scheepsparticipaties, koopsompolissen, Braziliaanse teakbomen, ethische aandelen, beleggingshypotheken, timesharing in het Caraïbisch gebied, met `overwaarde' betaalde reverse convertibles, valutaspeculatiecontracten, aandelenleaseconstructies, en nog veel meer. Al die complexe vondsten hebben één ding gemeen: de aanbieders ervan schermen met geweldige rendementen. Zaken als kosten, risico's, garanties, uitstapmogelijkheden en overlijdensdekkingen krijgen minder aandacht.

De overheid wil van die warboel af. Het ministerie van Financiën stoeit daarom onder meer met reclamevoorschriften, meer heldere wetgeving en klachtenregelingen. Maar het klapstuk van de betere consumentenbescherming en -voorlichting komt per januari 2002: elke aanbieding van een financieel product, behalve advertenties, gaat dan verplicht vergezeld van een financiële bijsluiter. Zo'n document beschrijft per product onder meer voorbeeldrendementen, de risico's en de kosten. Consumenten moeten hun financiële mogelijkheden daarmee objectiever en eenvoudiger kunnen vergelijken.

De vormgeving van de bijsluiter is in de maak bij de Raad van Financiële Toezichthouders (RFT), het samenwerkingsverband tussen De Nederlandsche Bank (DNB), de Stichting Toezicht Effectenverkeer (STE) en de Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK). ,,De bijsluiter komt bij alle producten met een beleggingscomponent of een levensverzekering'', vertelt Jos Denissen van de afdeling Consumentenzaken van DNB. ,,Er komen onder meer gegevens over het type product, de risico's, de verplichtingen voor de afnemer, rendementen, kosten, gevolgen bij overlijden, klachtenprocedure en fiscale consequenties. Je praat dan snel over drie of vier A4-tjes. Korter lukt niet.'' De bijsluiter, zo licht Denissen toe, is geen vervanger van het huidige LET OP!-blokje in advertenties voor levensverzekeringen. Ook is de informatie niet toegesneden op iemands persoonlijke omstandigheden. Denissen: ,,Daarvoor is de offerte bedoeld.'' De productaanbieders maken de bijsluiters zelf volgens een wettelijk verplichte opzet. Denissen: ,,Wij controleren de verstrekte consumenteninformatie achteraf.''

De nieuwe bijsluiter is geen typisch Nederlandse vondst. Al tien jaar kennen de Britten het vergelijkbare `key features document'. Zij kampen echter met twee grote problemen, weet Denissen van DNB. ,,Recent onderzoek wijst uit dat consumenten het document niet kennen. Ook heeft het zich in de loop der jaren te veel ontwikkeld tot een juridisch geschrift waarmee aanbieders hun aansprakelijkheid afdekken. Wij moeten het anders doen, want daarvoor is de bijsluiter niet bedoeld.''

Een conceptbijsluiter heeft de RFT reeds laten testen onder consumenten. Ook is de mening gevraagd van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), het Verbond van Verzekeraars en de Consumentenbond. De eerste twee, de belangrijkste vertegenwoordigers van aanbieders van financiële producten, staan volgens Denissen `positief' tegenover het idee van een bijsluiter. De Consumentenbond daarnaast, vertegenwoordiger van afnemers, pleit ook voor informatie bij advertenties: de kerngegevens per product ziet men graag in elke reclame-uiting, terwijl je uitgebreide vervolginformatie zou moeten krijgen bij offertes, voorwaarden en brochures. De Consumentenbond heeft alvast een advertentie-informatiemodel onder consumenten getest en aan de RFT aangeboden. Het voorgestelde staatje biedt één-zin-lange beschrijvingen van: inhoud product, doel product, looptijd, inleg, rendement, kans op tegenvallend rendement, risicoklasse, gegarandeerde opbrengst (ja/nee), uitkering bij overlijden, uitstapmogelijkheden en -garanties, belastingen, klachten, toezicht en alternatieven.

,,De informatie in advertenties beoogt niet volledig te zijn'', meldt het onderzoeksverslag van de Consumentenbond, ,,maar moet een brede doelgroep bereiken en prikkelen tot doorvragen.'' Dat laatste is hoog nodig. Het onderzoek legt namelijk de verbijsterend magere financiële kennis van de consument bloot. Zo gaat het begrip levensverzekering velen boven de pet. `Dat is iets wat je regelt voor als je dood gaat.' Veel respondenten beweren ook `alleen maar te sparen', terwijl ze bij enig doorvragen toch beleggings- en levensverzekeringsproducten in huis hebben. Vooral grote banken mogen zich verheugen in een naïef, schier onbeperkt consumentenvertrouwen. ,,Als het van bank x was, dan zou ik het zo afsluiten.'' Ook gaan consumenten vaak blindelings af op het advies van hun op provisiebasis werkende tussenpersoon.

Biedt de bijsluiter verbetering? ,,Als het lijkt op de energiewijzers op koelkasten, dan zeg ik ja, want dat begrijpt iedereen'', zegt Bert Bongers, bestuurslid van de stichting Lijf-Behoud, een kersvers initiatief van het College van Belastingadviseurs, dat de exorbitante kosten bij verzekeringsproducten wil aanpakken. Bongers vindt duidelijke afspraken over begrippen in de bijsluiter essentieel. ,,Iedereen moet rendementen en kosten precies hetzelfde interpreteren. Anders krijgen gelijkwaardige producten toch verschillende labels.'' Volgens de bestuurder moet ook de consument zelf zijn hoofd erbij houden. ,,Het is natuurlijk van de gekke dat je geld stopt in iets waarvan je de condities niet begrijpt of wilt weten.''

Ronald Hilgersom, voorzitter van de Amsterdamse Vereniging Consument & Geldzaken – niet gepolst door de RFT – ziet het weer anders. ,,Ik hoop dat die juridisch gevormde mensen in die hoge torens de behoeften van de consument goed inschatten. De gemiddelde financiële klant heeft een enorme kennisachterstand, mede doordat de financiële wereld er nooit belang bij heeft gehad hem goed voor te lichten.'' Een bijsluiter herbergt volgens Hilgersom hetzelfde nadeel als de kreet `In het verleden behaalde rendementen zijn geen garantie voor de toekomst': aanbieders kunnen zich ermee indekken. ,,Ze hebben de consument toch gewaarschuwd, roepen ze dan? Ik zeg altijd maar: `Hou het simpel en gooi alle ongevraagde financiële informatie ongezien in de papierbak. Reclames gaan namelijk nooit over jouw behoeften, maar over verkopen.' Denk volgend jaar ook nooit: O, er zit een bijsluiter bij, dus het zit wel goed. Je moet kritisch blijven, jezelf uitgebreid informeren en goed nadenken. Maar dan heb je die bijsluiter eigenlijk helemaal niet nodig.''

    • Erica Verdegaal