De Theatermaker grandioos vertolkt

Niet de `theatermaker' moet hij heten, de zogenaamde steracteur en wereldberoemde schrijver Bruscon, maar de `theaterterrorist'. Zelden zal op het toneel zo'n krankzinnig gedreven theaterverslaafde aan het woord zijn geweest, die galmt en gebaart, als deze Bruscon, de titelheld uit De Theatermaker (Der Theatermacher, 1985) van de Oostenrijker Thomas Bernhard.

Vanaf dit stuk was de naam van Bernhard onherroepelijk verbonden met zijn acteurshaat, zijn Oostenrijk-walging, zijn afkeer van de provincie. De opvoering in de regie van Han Kerckhoffs bewijst dat Bernhards taal, zijn even morbide als vrolijke zienswijze op de armetierige mens en dan in het bijzonder de talentloze acteur en actrice, niets aan spankracht heeft ingeboet. Thomas Bernhard blijft onbetwist de grootste taalvirtuoos uit de laatste decennia van de vorige eeuw. Als geen ander weet hij de toeschouwers mee te slepen in zijn brille, hen weer af te kappen juist omdat ze meegaan. De golfslag van Bernhards dramaturgie maakt dat zijn werk altijd verrassend is.

Deze theatermaker neemt zijn vrouw en kinderen op sleeptouw langs de armzaligste uithoeken van Oostenrijk, waar zich ook nog eens de miezerigste toneelzaaltjes bevinden, stinkend naar varkenskot. Nu is de man neergestreken te Otzbach, herberg `Het zwarte hert'. Vic De Wachter in de titelrol kan zijn weerzin ternauwernood overwinnen. Hij is immers het genie van de toneelwereld, alleen, niemand die het weet. Hij dwingt zoon en dochter, zijn `talentloze' nakroost, elke dag tegen hem te zeggen dat hij `de grootste toneelspeler aller tijden is'. Dat sterkt zijn humeur. De voorstelling behelst slechts de voorbereiding tot Het Rad der Geschiedenis, Bruscons megalomane project waarin Hitler, Metternich, Churchills vrouw elkaar ontmoeten. Historisch, jazeker.

Niemand die in Bruscons genie gelooft, vrouw en kinderen helemaal niet. Zijn eigenwaan en zelfoverschatting groeien met het moment. Hoe dommer iedereen om hem heen, des te schitterender straalt zijn ster. Zijn gedrag is ronduit lasterlijk en liederlijk; gewetenloos.

In eerdere voorstellingen van De Theatermaker overheerste de vileine provocatieve Bernhard-toon. Kerckhoffs en zijn gezelschap tonen een onderhuidse tragiek aan, die ik niet eerder heb gezien. De groteske grootspraak van Bruscon komt voort uit een intense angst te mislukken. Aan het slot treedt hij voor het eerst aan in zijn rol van Napoleon. Het regisseursjasje heeft hij uitgetrokken. En juist nu, nu hij gekostumeerd is, valt het masker der eigenwaan af en toont hij zich in zijn hulpeloosheid. Uiteraard, je kon er gif op innemen, gaat de voorstelling niet door. Een noodweer breekt los en de pastorie gaat in vlammen op. Deze ironische speling van het lot wekt, ondanks alles, mededogen op met Bruscon.

Ontwerper André Joosten heeft het armzalige theaterzaaltje annex café vol droefenis verbeeld. De goudglanzende gordijnen die het reizende gezelschap meeneemt zijn het enige dat allure geeft. Het is jammer dat de vertaling door Janine Brogt op essentiële ogenblikken scherpte mist. Zo vind ik `vrouwelijke acteurs', uit retorisch oogpunt gezien, een slechte keuze. De zoon en dochter krijgen door jonge spelers een bijna vertederende uitbeelding. Bruscons hoestende vrouw (Gilda De Bal) heeft een zwijgende rol. Ze is zwartgeschminkt rond haar ogen, waardoor haar expressieve blik meer spreekt dan welke tekst. Ook de herbergierster en haar man krijgen in kleine rollen volop dramatische zeggingskracht.

Vic De Wachter als Bruscon teemt en fleemt met zijn eigen genie, scheldt en kwelt de anderen. Hij heeft van De Theatermaker in alle opzichten een round character gemaakt. Nu Bernhard al meer dan tien jaar dood is, luidt deze voorstelling een nieuwe fase in van zijn receptie. Niet alleen schmierend en provocatief, niet aleen bits, ook innemend ondanks alles.

De Theatermaker van Thomas Bernhard. Door: Het Toneelhuis. Regie: Han Kerckhoffs; decor: André Joosten; spel: Vic De Wachter e.a. Gezien 25/4 De Velinx, Tongeren. Te zien: 29/4 Amsterdam Stadsschouwburg. Tournee t/m 9/6. Inl.: www.toneelhuis.be.

    • Kester Freriks