Bulldozer vertilt zich

Al jaren hing de onwelriekende geur van malversaties rondom het sportmarketingbedrijf ISL. Een tekort van 300 miljoen dollar bedreigt nu het voortbestaan van het Zwitserse bureau dat zich verkeek op miljardendeals. Partners van het eerste uur verlaten het zinkende schip. ,,Het verbaast me niks dat dit nu dreigt spaak te lopen.''

Het rommelt in de miljardenwereld van televisie- en marketingrechten voor sporten als voetbal, atletiek, basketbal, tennis en autoraces. Nauwelijks bekomen van de schrik dat een omstreden televisiedeal van 2,7 miljard dollar voor de uitzendrechten van Formule I-autoraces de Duitse bedrijven EM.TV en de machtige Kirch Groep in grote problemen dreigt te brengen, golfde vorige week een nieuwe schok door de rijen van sportorganisaties, waaronder de wereldvoetbalbond Fifa, toen bekend werd dat de marktleider in sportmarketing, het in het Zwitserse Zug gevestigde bureau ISL, in ernstige financiële moeilijkheden verkeert. Volgens de faillissementsregels van het kanton waar Zug in ligt is ISL, het even verguisde als bewonderde boegbeeld van wereldwijde sportmarketing, zelfs `technisch failliet'. De verplichtingen van ISL aan de sportwereld overtreffen de inkomsten van het bedrijf met naar schatting 300 miljoen dollar. Daaronder zou zich ook nog een uitstaande rekening bevinden van de Europse voetbalunie. De Uefa claimt nog een achterstallige rekening van 30 miljoen dollar van ISL te goed te hebben van het vorig jaar in België en Nederland georganiseerde EK-voetbal. Maar ook de wereldvoetbalbond Fifa, waarvoor ISL de marketing- en televisierechten voor het WK-voetbal volgend jaar in Korea en Japan en dat van 2006 in Duitsland waar wereldwijd 1500 mensen voor actief zijn maar dat vanwege het feit dat het niet beursgenoteerd is geen cijfers bekendmaaktuitbaat, houdt de adem in. De Fifa schermt al met een `schaduwbureau' dat voor het WK-toernooi in 2002 de marketing- en televisierechten kan overnemen wanneer de zaken bij ISL definitief uit de hand lopen.

Het moet een bittere pil zijn voor ISL-topman Jean-Marie Weber dat de meest trouwe zakenpartner van het eerste uur, de Zwitserse Fifa-voorzitter Sepp Blatter, nu ook al het zinkende schip dreigt te verlaten. Officieel beperkt ISL zich vanuit Zwitserland tot het commentaar dat naar een oplossing voor de ontstane problemen wordt gezocht, maar veel tijd is er niet. De rechtbank in Zwitserland heeft een verzoek van ISL om uitstel van betaling voor drie maanden inmiddels afgewezen.

In nood leert men zijn vrienden kennen, maar veel daarvan heeft ISL er niet. Nooit gehad ook. Daarvoor is het machtige sportbureau altijd te veel omringd geweest met de onwelriekende geur van malversaties waarmee het zijn monopoliepositie met hand en tand heeft verdedigd. De Britse onderzoeksjournalist David Yallop beschuldigde ISL-oprichter Horst Dassler, wiens kinderen beheerder zijn van het Adidas-fortuin, drie jaar geleden in zijn boek `De Voetbalmafia' al van het stelselmatig omkopen van sportbonden en sportbonzen als de Braziliaan Joao Havelange (ex-voorzitter van de Fifa) en Sepp Blatter (huidig voorzitter). Privé zou Havelange een miljoen dollar hebben ontvangen om met de Fifa een exclusieve overeenkomst aan te gaan met ISL. Blatter maakte het volgens recente beschuldigingen net zo bont door een beter concurrerend bod voor het WK- voetbal in 2002 van de internationale managementgroep van de Amerikaan Mark McCormack gewoon te hebben genegeerd ten faveure van ISL. Blatter, ooit door de Fifa weggeplukt bij het Adidas van Horst Dassler, was kennelijk nog niet vergeten aan wie hij zijn belangrijke positie bij de wereldvoetbalbond te danken heeft. Adidas zelf werd weliswaar in 1987 verkocht aan de later wegens malversaties veroordeelde Franse zakenman Bernard Tapie, maar ISL bleef buiten die deal en groeide voorspoedig.

Jarenlang is ISL er in geslaagd via een verdeel- en heerspolitiek de sportwereld in een wurgende greep te houden. Bepaald niet tot ieders tevredenheid. ,,Ik heb ISL wel eens vergeleken met een stelletje verwende sportyuppen'', zegt Frank Van de Wall Bake van het Nederlandse bureau Trefpunt. ,,ISL vertoont alle verschijnselen van de arrogantie van de macht. Het is met name goed in het op je afsturen van een leger advocaten als ze hun zin niet krijgen. ISL werkt als een bulldozer met heel veel bluf en arrogantie. Het zijn uiterst vervelende mensen om zaken mee te doen. Ze maken daarbij al jaren misbruik van hun monopoliepositie. Het verbaast me niks dat dit nu dreigt spaak te lopen.''

Anderen roemen ISL als een bureau dat sportmarketing als het ware heeft uitgevonden, maar zich nu niettemin dreigt te vertillen aan het uitbaten van de nog lucratievere handel in televisierechten, voor ISL een betrekkelijk nieuwe activiteit. En het concept was toch jarenlang zo overzichtelijk. ISL stapte op een sportorganisatie als bijvoorbeeld de internationale atletiekbond IAAF af en kocht alle marketing- en televisierechten op en garandeerde de sportorganistie in ruil daarvoor een x-bedrag aan inkomsten. ISL exploiteerde vervolgens de marketing- en televisierechten en probeerde grote sponsors binnen te halen. De overwinst op de met de sportbond gesloten overeenkomst was voor ISL, hoewel in sommige gevallen (zoals met de Fifa op het WK-voetbal) de winst moet worden gedeeld met de betrokken sportbond.

Zo sloot ISL met de ATP Tour (het toernooiencircuit voor proftennissers) een tienjarig contract voor 120 miljoen dollar per jaar. Totale kosten ongeveer 2,5 miljard gulden. Het contract hangt nu als een molensteen om de nek van ISL dat volgens betrokkenen een misrekening heeft gemaakt. Het bureau zag over het hoofd dat grote sponsors vaak alleen geïnteresseerd zijn in de zogeheten Grand Slamtoernooien als bijvoorbeeld Wimbledon, maar die vallen niet onder de ATP maar onder de internationale tennisfederatie ITF. ,,ISL heeft zich gewoon vertild'', zegt tennisorganisator Piet van Eijsden. ,,Maar de bedragen die worden geëist zijn toch ook bespottelijk. Laatst hoorde ik het verhaal van een omroep die op een Grand Slamtoernooi voor een piepklein commentatorhokje 35.000 dollar extra moest betalen, nog buiten de rechten om.''

Organisator Wim Buitendijk van het ABN-Amrotennistoernooi in Ahoy: ,,We hebben als organisatoren al meteen geroepen dat het organiseren van een Mastersserie van ATP-toernooien niet werkt. In die toernooien zijn de topspelers verplicht te spelen. Nou, dat hebben we weer in Monte Carlo gezien: Sampras, Agassi, Philippoussis, Rafter, de spelers waar het om draait, kwamen niet opdagen. Zoals ze ook niet naar Hamburg komen. Amerikanen en Australiërs houden niet van gravel en blijven vervolgens gewoon weg. De sponsors raken door de afwezigheid van de vedetten, die zich simpel met een blessure afmelden, teleurgesteld en haken een volgende keer af. Het is een vicieuze cirkel.''

Maar de miskleunen van ISL hebben zich de laatste jaren niet alleen beperkt tot de tennissport. Het bedrijf kijkt ook tegen een claim aan van de organisatie van de Cart-autoraces, de Amerikaanse tegenhanger van de Formule I, omdat ISL zijn toegezegde financiële verplichtingen niet zou zijn nagekomen. Hetzelfde verhaal geldt in de atletiek.

Twee jaar geleden betaalde ISL zelfs 80 miljoen dollar aan de beroemde maar noodlijdende Braziliaanse voetbalclub Flamengo voor een 15-jarige televisie- en marketingovereenkomst. In Europa is dat concept nog niet gekopieerd om belangenconflicten met de Uefa te voorkomen.

Ervaren waarnemers in de sportmarketing vragen zich af hoe ISL dat allemaal denkt te kunnen bekostigen. Bij het bedrijf zijn wereldwijd 1500 mensen actief maar omdat het niet beursgenoteerd is, publiceert ISL geen cijfers. Sportbonden en sponsors worden steeds veeleisender en bekijken goed waarin zij hun geld investeren. Zo ook bierbrouwer Heineken dat via ISL sponsor is van het om de twee jaar gehouden voetbalkampioenschap van Afrika. Wegens te hoge kosten en het feit dat het niet paste in de lange termijnplanning van het concern zag Heineken af van een sponsorcontract met ISL voor de ATP-Tour.

ISL beweert echter dat het zich wel degelijk om zijn klanten bekommert. Om steeds verder tegemoet te komen aan hun eisen heeft ISL zich in de snel veranderende markt van sportsponsering omringd met een aantal activiteiten die zijn ondergebracht in de ISMM-holding van de familie Dassler. Zo werd ISL uitgebreid met een licentiebedrijf, een bedrijf dat marktonderzoek verricht en werden internetactiviteiten opgestart.

,,Maar voetbal blijft de cashcow'', zegt Chris Woerts, die na een baan bij Heineken en Coca Cola, verantwoordelijk is voor de marketing- en sponsoractiviteiten bij Feyenoord. ,,Alleen met voetbal en Formule I-races valt in de sport het echte grote geld te verdienen'', zegt Woerts.

Met de rechten voor het WK-voetbal heeft ISL derhalve nog een gouden activiteit in zijn bezit. Maar de barsten in het graniet worden bij ISL steeds groter. De eerste grote klap voor het bedrijf, dat al sinds 1982 de rechten van het WK-voetbal exploiteert, kwam halverwege jaren negentig toen het Internationaal Olympisch Comité abrupt de banden met de onderneming verbrak omdat het tijdens de Olympische Spelen de belangen van twee van de hoofdsponsors, McDonald's en Coca Cola, onvoldoende zou hebben behartigd. De WK-voetbalrechten werden daardoor nog belangrijker voor ISL. En zeker nadat Team, een bedrijf dat nota bene werd opgericht door medewerkers die bij ISL het kunstje hadden afgekeken, voor het opzetten van de Europese clubcompetitie van de Champions League met een bod op de rechten van 150 miljoen gulden ISL fors aftroefde. De voetbalcompetitie is commercieel een groot succes.

Krampachtig houdt ISL zich daardoor aan zijn laatste strohalm vast, de rechten voor het WK-voetbal, die de financiële kurk vormen waar het concern op drijft en ISL uit de steeds knellender financiële problemen moeten helpen. Samen met de groep van de Duitse miljardair Leo Kirch heeft ISL voor een bedrag van 2,8 miljard Zwitserse franks van de Fifa de televisierechten voor het WK in 2002 en 2006 opgekocht. Kirch verkoopt de televisierechten in Europa en ISL in de rest van de wereld. `Als de nood aan de man komt kan Kirch de televisierechten voor de WK's van 2002 en 2006 van ISL ook wereldwijd overnemen', is de optimistische redenering op het hoofdkantoor van het geplaagde concern uit Zug. In hoeverre dit wishful thinking is of een reële optie om de financiële nood te lenigen is vooralsnog een open vraag. Of zoals Van de Wall Bake dat formuleert: ,,Kirch is natuurlijk ook niet gek. Waarom zou hij zich haasten? Je kunt goedkoper zaken opkopen uit een failliete boedel dan uit een gezond bedrijf.''