Volksverlakkerij

Het domste stuk dat ooit in deze krant heeft gestaan, verscheen op 27 maart 1997. Zonder moeite vind ik het terug in de map Amsterdamse krankzinnigheden. Het domste stuk ooit is geschreven door Erik Jurgens, professor, staatsrechtdeskundige en lid van de Eerste Kamer. Boven het stuk staat als kop: `IJburg-peiling smaakt naar meer'.

Het referendum over IJburg was toen net achter de rug. De tegenstanders van de aanleg hadden dik gewonnen, maar werden tot verliezers uitgeroepen omdat zij de kiesdrempel niet hadden gehaald. Jurgens was daarover erg enthousiast en vond dat het allemaal heel eerlijk was gegaan. De wedstrijd was gespeeld met spelregels die vooraf bekend waren, schreef hij. Dat de regels domme regels waren en bovendien maar door één van de partijen opgesteld, schreef hij er niet bij.

Het correctieve referendum is pure volksverlakkerij. Dat is geen bewering van een columnist die het allemaal eens grof wil zeggen, het is een waarheid die eenvoudig voor te rekenen is. Er zit een structurele fout in die kiesdrempel. De consequentie van de huidige regeling is namelijk dat de voorstanders beter af zijn door niet te gaan stemmen. Sterker nog: door wèl te gaan stemmen verkleinen zij de kans dat er gebeurt wat zij willen. Door wèl te gaan stemmen, vergroten zij de kans dat de uitslag in het voordeel van hun tegenstander zal uitvallen.

Het is niet moeilijk deze paradox zichtbaar te maken. Stel de kiesdrempel ligt op 40 procent van het totaal aantal stemmen. Inmiddels heeft 39,9999 procent van de kiezers gestemd, allemaal tegen. Nog één kiezer en het percentage zal op 40 procent komen. Buiten het stemlokaal drentelt die ene kiezer heen en weer. Hij is een voorstander. Als hij nu ook daadwerkelijk vóór gaat stemmen, wordt het referendum geldig, maar winnen de tegenstanders. Stem voor en je krijgt tegen, dat is de consequentie. Je zult dus als voorstander wel gek zijn om te gaan stemmen.

Nu lijkt dit een hypothetisch geval, maar dat is het niet. In de praktijk gaat het telkens zo, zij het met minder extreme verschillen. Ook deze keer was het weer raak bij het referendum over de vraag of de Amsterdamse binnenstad een eigen deelraad moet krijgen. Reken maar even mee. In het totaal werden er 127.027 stemmen uitgebracht. Daarvan stemden 16.814 voor en 110.027 tegen. De kiesdrempel lag op 132.485, zodat er 5.458 stemmers tekort waren om het referendum geldig te laten zijn. Als de voorstanders nu eens wat enthousiaster vóór waren geweest en er 5.458 plus 1 meer voorstanders waren gaan stemmen, dan had dat hun eigen nederlaag betekent. Dan was die hele deelraad afgeschoten. Voor de tegenstanders houdt de kiesdrempel een wijze les in. Richt je niet op je eigen mensen, maar zet de voorstanders aan om vooral te gaan kiezen.

Dat is ook precies wat burgemeester Cohen volgens mij heeft geprobeerd. Dat is een hele slimme man, vermoedelijk de enige die dit mechanisme heeft doorzien. Toen de verkiezingsstrijd begon, verklaarde hij neutraal te zullen blijven, maar tegen het einde nam hij plotseling een standpunt in. Hij zei een voorstander te zijn. Daaruit maak ik op dat Cohen juist een tegenstander was. Wat hij met zijn standpuntbepaling heeft geprobeerd, is de voorstanders naar de stembus te krijgen, zodat de tegenstanders zouden winnen. Bravo, burgemeester! Goed geprobeerd, jammer dat het niet gelukt is.

Sinds Erik Jurgens heeft geschreven dat de IJburg-peiling naar meer smaakt, zijn er alleen maar referenda geweest waarvan de uitslag als een bespotting van de democratie moeten worden beschouwd. Alles bij elkaar is het referendum voor een lokale overheid een geniaal middel geworden om beslissingen door te zetten waar een grote meerderheid tegen is. Het referendum is dé manier om zo'n meerderheid stil te krijgen. Je laat ze winnen en verliezen tegelijk. Als de verliezers zich een beetje winnaar mogen voelen, is het verlies natuurlijk gemakkelijker te dragen, en voor de rest blaft er geen hond meer naar.

Naar mijn idee is dit de ultieme uitwerking van het poldermodel. Ik zou er daarom voor willen pleiten dat wij ook hier als gidsland optreden. Het is jammer dat het Sovjet-systeem niet meer bestaat, maar anders hadden de Russen wat van ons kunnen leren.

    • Max Pam