Vacatures letterlijk wegwerken

De arbeidsmarkt is zo krap dat werkgevers de werkweek willen verlengen. Een andere `oplossing' is een vertraging van de economische groei. Die zet door, want ,,een werkloosheid van onder de 3 procent is te laag, dat is onhoudbaar. Daarmee loopt alles vast.''

Bij mobiele-telefoonmakers vliegen er aan de lopende band mensen uit. Hetzelfde gebeurt met koekjesbakkers van het bloeiende bedrijf Danone en met kininemakers van DSM. Philips moet wereldwijd inkrimpen en ABN Amro Nederland stuurt, de winsten ten spijt, ruim twintig procent van zijn personeel naar huis.

Tegelijkertijd werft Albert Heijn nog steeds `praatjesmakers' en `lekkere dingen' om klanten te bedienen en zoekt bijna elk bedrijf `enthousiaste collega's' voor zijn werknemers. De werkloosheid van 2,4 procent in het eerste kwartaal van 2001 was lager dan ooit. In de zorg is 43 procent van de vacatures moeilijk vervulbaar, in het onderwijs 44 procent en bij de politie 30 procent.

De politie is eerder deze week als eerste overheidsinstelling akkoord gegaan met een veertigurige werkweek, zij het op vrijwillige basis. Dat levert naar schatting het equivalent van 2.500 extra fulltime banen op. Als de helft van de leerkrachten de adv-uren zou inleveren, zou dat gelijk staan aan 4.000 extra leerkrachten. De ziekenhuizen willen om dezelfde reden de werkweek verlengen, maar vinden de bonden tegenover zich, die acties voorbereiden.

Wat is er aan de hand op de arbeidsmarkt? Domineert het tekort aan arbeidskrachten en gaan we terug naar de 40-urige werkweek om dat weg te werken? Of vormen de ontslagen in het bedrijfsleven een voorbode van een heuse recessie en lost het tekort zichzelf op?

Een recessie wil hij het nog niet noemen, maar de groeivertraging die is ingezet, zet zeker door, zegt hoogleraar arbeidseconomie Coen Teulings. Want ,,een werkloosheid van onder de 3 procent is te laag, dat is onhoudbaar. Daarmee loopt alles vast.'' En aangezien de markt dicteert zullen de lonen onvermijdelijk hoger worden en daalt vanzelf de vraag naar arbeid, zegt Teulings.

Langer werken zit er volgens Teulings ook niet in. Een krappe arbeidsmarkt betekent niet dat iedereen langer gaat werken, zegt hij. In 1964, op het hoogtepunt van de schaarste op de arbeidsmarkt, werden de werkweken juist korter. ,,We worden met z'n allen steeds rijker, en kopen dus meer vrije tijd. De trend om korter te gaan werken, zet gewoon door.''

Het ligt ,,heel gevoelig'', erkent Alfred van Delft, secretaris arbeidsmarkt van MKB Nederland. Hij doelt op de wens van werkgevers om werknemers langer te laten werken. Maar hij zou het ,,een mooie oplossing'' vinden om het tekort aan mankracht op te lossen, al was het maar tijdelijk. Want gezien de voortgaande ontgroening en vergrijzing is het einde van het probleem nog lang niet in zicht. ,,En veel werknemers willen best meer werken voor meer inkomen, ook tweeverdieners, voor extra schoonmakers en kinderopvang.''

Van de ontslagen binnen grote ondernemingen als Philips en ABN Amro is Van Delft niet onder de indruk, evenmin als secretaris economische zaken Jan Klaver van werkgeversvereniging VNO-NCW. Grote bedrijven moeten nu eenmaal reorganiseren, ook in tijden van voorspoed, om op lange termijn winstgevend te blijven. De openstaande vacatures binnen het MKB vormen dan ook een betere graadmeter voor de economische conjunctuur dan de ontslaggolven in het grootbedrijf, zegt Van Delft.

Toch verslechtert het economische klimaat, ook voor het grootbedrijf, zegt Klaver van VNO-NCW. De winstquote, de winstsom als percentage van het nationaal inkomen, daalde van 10 procent in 1996 tot 8 procent in 2001. En de verwachte economische groei voor de komende jaren van 2,25 procent vindt hij mager. De loonkosten mogen niet nog meer stijgen, vindt Klaver. Dan zal de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven verslechteren en neemt de werkloosheid toe.

Door de talrijke deeltijdbanen is de arbeidsparticipatie in Nederland 54 procent, uitgedrukt in fulltime banen. Te laag, vindt Klaver, inandere west-Europese landen is de participatie tegen de 60 procent. ,,In het bedrijfsleven zie je de gemiddelde arbeidsduur al stijgen doordat deeltijdbanen worden uitgebreid en werkweken langer worden. In een bepaalde fase van hun carrière zullen mensen langer werken, in andere fasen korter.''

Niks nieuws onder de zon, zegt coördinator arbeidsvoorwaardenbeleid Henk van der Kolk van vakcentrale FNV over de politie-CAO à la carte die bepaalt dat agenten naar believen langer of korter mogen werken. Bij de banken en bij verzekeraar Centraal Beheer is die ook al ingevoerd. ,,Onze ervaringen met CAO's à la carte is dat het per saldo weinig uitmaakt. Jongeren gaan meer werken, ouderen minder.'' Uit onderzoek van FNV, bijvoorbeeld in de ICT-sector, bleek dat de meeste mensen liever korter dan langer gaan werken. ,,Je moet een langere werkweek dan ook niet verlicht opleggen, zoals de werkgevers in de zorg nu willen. Daarmee wordt het werk onaantrekkelijker en kom je van de regen in de drup.''

En de loonkosten? Van der Kolk: ,,Laat die maar stijgen. Werkgevers bieden nog steeds vaak meer dan wij in CAO's afspreken.''