Therapeutisch gezwets als egotrip

In het nieuwste videowerk van het duo A.P. Komen/Karen Murphy vertelt een vrouw over haar zoektocht naar spirituele verlichting en over de psychologische en fysieke marteling die zij daarbij onderging in handen van haar geestelijke begeleider, Martin. We zien haar, steeds op de rug, altijd in het wit gekleed, wandelend door een Aziatische stad, of op een klein schip naar een eiland, of in lotushouding op het strand bij zonsondergang. Komen en Murphy hanteren dezelfde werkwijze als bij een aantal eerdere videofilms. Een stem, in dit geval van de vrouw, vertelt in het Nederlands een verhaal, en de Engelse vertaling van het verhaal staat als ondertiteling in het beeld. Het verhaal loopt min of meer synchroon met de beelden. Wanneer de vrouw bijvoorbeeld vertelt dat zij na vier dagen van angst en hallucinaties door een gouden licht doorstroomd en gereinigd werd, zien we haar, omgeven door de fonkelende weerkaatsing van de laatste zonnestralen op het water, de zee in lopen. Tegelijkertijd is er distantie tussen beeld en verhaal.

De beelden zijn niet expliciet, zonder de tekst zouden ze ook een ander verhaal kunnen vertellen. Distantie is er ook doordat alles in film vertraagd is en zwevend, wat nog versterkt wordt door de tonen van minimal-achtige muzak. Het schip deint op en neer, de vrouw vrouw wiegt zich op een schommel aan een boom.

Al snel gaan het therapeutische gezwets van deze op zichzelf gefixeerde vrouw, de lijzige toon van haar stem en de slachtofferrol die zij zichzelf aanmeet ongelofelijk vervelen. Het doet denken aan de weerzinwekkende praatprogramma's op televisie waarin mensen hun meest intieme problemen breed uitmeten, of aan reality tv, zoals het programma Bevalling, waarvoor vrouwen zich kunnen aanmelden als ze hun bevalling op televisie uitgezonden willen hebben, 't liefst met wat complicaties natuurlijk. De film van Komen en Murphy onderscheidt zich hiervan door een zekere raadselachtigheid (wie en waar is deze vrouw, waar gaat dit verhaal naar toe) en door de verveemdende vertraging in het werk, maar het is slechts een miniem verschil.

Komen (1964) en Murphy (1968) vertegenwoordigen een tendens in de jonge kunst waarin waarin de openbaarmaking van het privéleven centraal staat: autobiografische gebeurtenissen, persoonlijke crisisjes en dilemmaatjes, huiselijke dramaatjes. Het wordt nooit écht dramatisch, de dilemma's krijgen als kunst geen betekenis, zelfs niet in de video's waarin de anorectische, uitgemergelde kunstenaarstweeling L.A. Raeven zichzelf toont. Natuurlijk, op het eerste gezicht is het even schokkend, maar vervolgens vraag je je af waartoe dit dient en wat het motief is van deze twee vrouwen om zichzelf in de context van de kunst te laten zien. Hoogstwaarschijnlijk zijn het twee motieven: ten eerste het verlangen naar roem, en ten tweede verveling, dat wil zeggen het onvermogen om zich op een diepere, zinvolle wijze door middel van hun werk met de wereld te verbinden.

Er wordt vaak beweerd dat dit soort kunst het exhibitionistische karakter van onze maatschappij bekritiseert. Die kritiek ontgaat mij nu juist. Eerder spreekt er een groot gebrek aan verantwoordelijksheidsgevoel uit. Er zijn toch waarlijk wel wat andere problemen in de wereld dan deze particuliere ongemakken. Zo ook met Komen en Murphy: je zou kunnen zeggen dat zij de persoonlijkheidscultus van de media ironiseren. Maar het blijft volkomen onduidelijk of deze ironie nu als vermakelijk of als kritisch is bedoeld.

Ik heb het vermoeden dat deze kunstenaars het zelf ook niet weten. Zij signaleren dat alles om hen heen verworden is tot entertainment, maar zij zijn zelf niet in staat om hun werk boven het entertainment uit te tillen.

Tentoonstelling: video-installatie van A.P.Komen en Karen Murphy. In: Ellen de Bruijne Projects. Rozengracht 207A, Amsterdam. T/m 3 mei (en tot 14 mei op afspraak). Diza 13-18 uur. Werk van L.A Raeven is hier te zien van 19 mei t/m 7 juni.