Steenwoestijn in de polder

Zestig procent van Nederland is stad noch natuur. De Kamer praat deze week over deze vraag wat met er met zulke open ruimtes moet gebeuren. De polder tussen Rotterdam en Gouda slibt dicht.

Ooit stond de monumentale boerderij Vredenburgh vrij in het landschap van de Zuidplaspolder. ,,Je kon overal kijken. Bij mooi weer konden we de Maasbruggen in Rotterdam zien liggen, twintig kilometer verderop'', vertelt de 75-jarige boer M. van Eeden Petersman, leunend tegen een stapel stenen op zijn erf ten zuiden van het Zuid-Hollandse Waddinxveen. Hij werd hier in 1926 geboren en is er nooit weggegaan. Hij heeft een melkveebedrijf gehad, maar nu houdt hij alleen nog twintig koeien als hobby.

Van Eeden Petersman heeft de beschaving zien oprukken. Waar hij in zijn jeugd als enige vriendje Piet Oudijk had, die anderhalve kilometer verderop woonde in het allereerste huis van de polder, de Willem II Hoeve, wordt hij nu omsingeld door wat in het beleidsjargon de `verrommeling' van het platteland wordt genoemd. Bloemenwinkels, kampeershops, autogarages, maar vooral veel kassen en huizen hebben de open ruimte aangevreten. Van Eeden Petersman heeft rijksweg A12 aangelegd zien worden. Af en toe hoor je de auto's in de verte razen. ,,Tja, wat vind ik ervan'', zegt de boer, terwijl een haas zijn weiland oversteekt. ,,Het gebeurt.''

De Zuidplaspolder is een van de zogenoemde `balansgebieden' uit de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening van minister Pronk (VROM). Dat zijn gebieden die stad noch natuur worden genoemd, maar waarover volgens het kabinet gemeenten en provincies beslissingen mogen nemen. Van Nederland behoort ongeveer zestig procent tot deze balansgebieden. Er zal meer duidelijkheid over deze gebieden moeten komen, waarschuwden vorige week vier planbureaus over Pronks plannen. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) liet eerder weten dat de komende twintig jaar zonder extra maatregelen twintig procent van de waardevolle landschappen verloren dreigt te gaan.

Volgens organisaties als Vereniging Milieudefensie moet het rijk in gebieden als de Zuidplaspolder strenger optreden. Pronk zou het leggen van een rode contour, de grens waarbuiten niet gebouwd mag worden, niet moeten overlaten aan gemeenten en provincies. De milieubeweging bepleit een heffing op het bij hoge uitzondering bouwen in de open ruimte. En er moeten groene buffers komen rond de steden.

Claire Tielens, leider van de campagne `Trek de groene grens' van Milieudefensie: ,,Als we niet oppassen, wonen we straks in een steenwoestijn. We willen aandacht voor de open ruimte, niet zozeer om zeven verschillende soorten kikkers, maar omdat boeren een werkruimte moeten houden en de stedelingen moeten beschikken over een uitloopruimte naar het platteland. Polders hebben vaak een grote cultuur-historische waarde, en voor wie in de stad woont is het heerlijk om na het werk 's avonds tien minuten hard te lopen in de polder en het speenkruid in de sloot te zien staan.''

De milieubeweging kreeg deze week steun van partijen in de Tweede Kamer, waar tijdens het eerste debat over de Vijfde Nota zware kritiek werd geleverd op Pronk. De nota is niet alleen veel te vaag, maar ook laat het kabinet de ruimtelijke ordening te veel over aan lagere overheden, die niet zelden economische en financiële motieven laten prevaleren boven ecologische wensen. PvdA, CDA en D66 vrezen dat de bouwgrenzen niet keihard zijn, en dat de balansgebieden tussen de rode en groene contouren langzaam maar zeker gebruikt worden voor huizen of bedrijven. De fracties pleiten ervoor meer natuur- en watergebieden en mooie landschappen te beschermen. Ook vinden zij dat de landbouw er te bekaaid vanaf komt.

De ruim 4.000 hectare grote Zuidplaspolder werd in 1839 drooggelegd, na elf jaar van tegenvallers en geblunder. Twee jaar na het begin kwamen de werkzaamheden stil te liggen, omdat de opgeworpen ringdijk bleef wegzakken in de slappe bodem, terwijl de bodem van de ringvaart omhoog kwam. De Zuidplas was ontstaan door het afgraven van veen. In de loop der jaren kwamen er in het gebied zo veel veenplassen, dat één grote watervlakte dreigde te ontstaan die een gevaar vormde voor Rotterdam. Aanleiding voor de inpoldering was grote waterschade in het natte jaar 1816. Volgens de archieven zijn er fouten gemaakt bij de verkoop van de ingepolderde grond. Percelen grond werden verkocht toen er nog geen sloten en wegen waren. Om die reden brachten ze slechts 184 gulden per hectare op. Iets later, na de inpoldering van de Haarlemmermeer, was de prijs 500 gulden per hectare.

De regio heeft grootse plannen met de Zuidplaspolder, die deel uitmaakt van het Groene Hart. De Rotterdamse stadsregio wil graag minimaal 15.000 woningen in het gebied wegzetten, maar daar beslissen enkel en alleen de gemeenteraden van de veertien gemeenten in de polder over, zegt wethouder Maria Wientjens van Waddinxveen, lid van het intergemeentelijke samenwerkingsorgaan. ,,Ik sluit verstedelijking voor wonen, werken en glas niet uit. Maar we zullen ook zorgen voor voldoende groen. Het wordt een mix van functies, een evenwichtig pakket.'' Er komen nieuwbouwwijken van Gouda en Waddinxveen. De provincie Zuid-Holland is bezig met het zoeken naar een ,,verantwoorde inpassing'' van 200 hectare aan kassen die uit het Westland moeten vertrekken.

Gedeputeerde Leen van der Sar: ,,We moeten af van de heersende toelatingsplanologie met haar geboden en verboden. Wat wij in Zuid-Holland proberen, is een kwaliteitsslag maken. We accommoderen wensen op het gebied van wonen, werken, water, groen en recreatie. Dat is wat ik noem realisatieplanologie.''

Het Hoogheemraadschap Schieland heeft al laten weten dat het zuidelijke deel van de Zuidplaspolder, bij Moordrecht, niet geschikt is voor glastuinbouw. De waardevolle veenbodem daar laat dat niet toe en er zou snel wateroverlast ontstaan. In de polder ligt het laagste punt van Nederland, 5,73 meter onder NAP, bij Nieuwerkerk aan den IJssel.

Boer Van Eeden Petersman, wiens grootvader het huis met vijf hectare grond in 1896 kocht, ziet de moderne tijd grinnikend naderen. ,,Ze willen op mijn weiland wat natuur aanleggen voor de stadsmensen in de nieuwbouwwijk. Omdat dat te duur is, willen ze nu op een ander weiland dertig huizen van meer dan een miljoen bouwen om met de opbrengst dat groen te kunnen betalen. Nou, ik laat me niet wegjagen. Ik hoop hier nooit meer weg te gaan.''

    • Arjen Schreuder