Het rijk der duisternis

`The Exorcist' is terug! Onder de kop `de beste horrorfilm aller tijden' is hij bezig aan een nieuwe triomftocht langs de bioscopen. Er zijn elf minuten bijgekomen, maar het verhaal staat nog als een huis.

Mijn dertienjarige zoon liet meteen weten dat hij mij dit keer niet naar de bioscoop zou vergezellen. Onlangs hadden we nog een kijkje genomen in de bloederige keuken van psychiater, seriemoordenaar en kannibaal Hannibal Lecter; hij licht zelfs de schedel van een tegenstander die een stukje van zijn eigen hersens krijgt opgediend.

Je kon die twee films niet met elkaar vergelijken, stelde mijn zoon. Bij Hannibal en andere moordenaars ging het steeds, hoe gruwelijk ook, om menselijk geweld. Maar bij `The Exorcist' was er iets anders aan de orde: de terreur van bovennatuurlijke wezens. Dat soort geweld wilde hij liever op afstand houden.

Ik begreep wat hij bedoelde. Ik herinnerde mij zijn vroegere angst voor een tekenfilm die gebaseerd was op een boek van Roald Dahl. In de eerste scène zie je hoe een mensenetende reus 's nachts de ronde maakt door een dorp en met zijn lange vingernagel kindertjes uit hun bedje vist.

Ik zal niet verder aandringen. Daar komt nog bij dat Regan O'Neill, het meisje dat in de film een prooi van duivelse machten wordt, ongeveer van zijn leeftijd is.

Zelf heb ik de film drie keer gezien. De verloedering van het meisje is angstaanjagend – haar gevloek en gescheld, de waanzin in haar groene ogen, haar gebarsten lippen, het zweven boven haar bed en de manier waarop ze op handen en voeten – de befaamde `spider walk' – de trap afdaalt. Tegenover haar staat de duivelbanner die met bezweringen tegen het helleleger in het krijt treedt. Een schitterende rol van Max von Sydow, een acteur uit de stal van Ingmar Bergman. Wat de film zo fascinerend maakt is de manier waarop historisch materiaal in een modern jasje is gestoken. Want we bevinden ons hier niet in het zeventiende-eeuwse Europa, waar duivelse priesters verantwoordelijk werden gehouden voor de uitbraak van bezetenheid in nonnenkloosters, maar in het hedendaagse Amerika.

Het beroemdste geval is dat van Urbain Grandier die in 1634 in het Franse Loudun als heks verbrand werd. Grandier was een vrouwenman, die het celibaat als een onnatuurlijk bedenksel van de hand wees. Zijn val werd bewerkstelligd door Jeanne des Anges, de priores van een ursulinenklooster. Samen met andere nonnen werd zij een prooi van boze geesten die Grandier op hen zou hebben afgestuurd. Maar liefst zeven duivels hadden zich van zuster Jeanne meester gemaakt, onder wie Asmodeus, de hoofdopzichter van de speelhuizen aan het hof van Satan, Behemoth en Leviathan. Vooral de aartsleugenaar Leviathan is moeilijk uit te drijven.

Nadat de duivelbanners een tijdje achter gesloten deuren hadden gewerkt, gunde de bisschop het publiek een blik op het Kwaad. De mensen stroomden toe en zagen hoe de zusters stuiptrekkend over de grond rolden. Zij knorden en boerden en sloegen vuige en godslasterlijke taal uit. Als willoze klankkasten werden ze door de hellegeesten bespeeld. Vooral zuster Jeanne eiste alle aandacht op. Soms zwollen haar buik en borsten plotseling op, zodat het leek of ze hoogzwanger was. Grimassen vervormden haar gezicht; ze rolde met haar ogen en stak haar zwarte tong uit. Ze strekte zich ruggelings op de grond uit en drukte haar middel als een acrobaat omhoog. En zo schoof ze, met haar kaalgeschoren hoofd en hielen op de grond, de hele kerk door.

De exorcist kent de fijne kneepjes van zijn vak. Hij weet dat demonen bevreesd zijn voor het bloed van Christus en dat zij daarom met gebed en bezweringen moeten worden bestreden. ,,Ik drijf u uit, onreine geest'', zegt hij met krachtige stem, ,,elke aanvaller die in dienst staat van de Vijand, elke geestverschijning, elke boze geest, in de naam van Onze Heer Jezus Christus. Laat dit Schepsel Gods gaan en verdwijn.''

Begin geen gesprek met een demon, want alle demonen zijn leugengeesten. Als de exorcist uit de film samen met een onervaren collega voor het eerst Regans kamer betreedt, dan waarschuwt hij hem zijn oren voor haar geraas en getier te sluiten.

Het beroep van duivelbanner is overigens niet uitgestorven. Zelfs in Nederland zijn er nog een paar actief. Bezetenheid is van alle tijden, zegt de kerk. Velen zouden in deze tijd van drugsgebruik en bijgeloof de deuren juist weer wagenwijd openzetten naar het rijk der duisternis. Wat dat betreft was `The Exorcist' zijn tijd ver vooruit.

    • Gerrit Jan Zwier