Gered bij vijftig graden onder nul

Een doodzieke arts is gisteren gered van een zuidpoolstation. Nooit eerder trotseerde een vliegtuig de poolwinter.

Kacheltjes waren nodig om te voorkomen dat de brandstof in het vliegtuigje zou bevriezen. Maar het is ze gelukt. Bij een temperatuur van iets meer dan 50 graden onder nul en in vrijwel volledige duisternis heeft een Amerikaanse, twee-motorige Twin Otter de doodzieke, 59-jarige dokter Ronald Shemenski van een geïsoleerde wetenschapspost op de Zuidpool gehaald.

Gewoonlijk wordt in de poolwinter op Antarctica niet gevlogen. Maar de situatie van de arts, die last heeft van galstenen en een levensbedreigende ontsteking van de alvleesklier, maakte het onmogelijk om te wachten tot oktober, als de temperatuur langzaam oploopt naar zo'n twintig graden onder nul.

Het Amundsen Scott-Zuidpoolstation ligt een paar duizend kilometer landinwaarts, bij de geografische pool. In de zomer is het hier redelijk aangenaam toeven, als het zelden kouder wordt dan -18 graden celsius. Maar in februari valt de winter in. Dan verlaat driekwart van de ongeveer tweehonderd mensen de basis. De zon verdwijnt en keert past in oktober terug. Een zwakke schemer aan de horizon is maandenlang het enige daglicht.

Ook al wordt er in het poolstation met een biljardzaal, een sporthal en een minibioscoopje alles aangedaan om de omstandigheden zo gewoon mogelijk te houden, het vraagt het uiterste van mensen om onder deze omstandigheden te leven. Winterdepressies slaan toe, mensen raken snel geïrriteerd, gaan lijden aan geheugenverlies en lusteloosheid. Onder de bewoners van de Zuidpool-posten gaat het verhaal van de Russische wetenschapper die ooit in zo'n lange winter een collega met een bijl de schedel insloeg nadat hij een partijtje schaak had verloren. Op een Amerikaanse post werden de beide koks bedreigd met een hamer. En het ergste van alles is misschien wel de wetenschap dat vertrek van de basis onmogelijk is.

De reddingsoperatie van gisteren is dan ook uniek. Nooit eerder landde in deze tijd van het jaar een vliegtuig zo diep op de Zuidpool. Uitgerekend een dag eerder was er ook een reddingsoperatie op een ander poolstation. Maar daar waren de omstandigheden iets minder extreem. Samen met twee ernstig zieken besloten zeven andere bewoners van de basis McMurdo terug te keren naar de bewoonde wereld – omdat ze het niet langer uithielden of vanwege problemen thuis die normaal nooit reden waren geweest voor een reddingsoperatie.

De bewoners van Amundsen-Scott hadden een provisorische landingsbaan in de sneeuw gemaakt en die verlicht met stapels brandende benzine en afval. De landing – die vanwege de afgepaste hoeveelheid brandstof in één keer moest slagen – verliep goed. Maar toen de bemanning na een rustperiode van tien uur wilde vertrekken, waren de weersomstandigheden zo slecht dat de vlucht moest worden uitegsteld. De temperatuur was tot meer dan 60 graden onder het vriespunt gedaald en een sneeuwstorm benam de bemanning het zicht. Na een aantal uren kon de Twin Otter – een van de weinige vliegtuigen die bij deze extreme kou kunnen vliegen – alsnog koers zetten naar de Britse Zuidpoolbasis Rothera en vandaar naar Chili.

Arts Betty Carlisle, die op de heenweg met de Twin Otter is meegevlogen en Shemanski's plek heeft ingenomen, zal de komende maanden nog wel eens denken aan haar voorganger en aan diens voorganger. Want in oktober 1999 moest Shemanski's voorganger ook al vroegtijdig van de basis worden gehaald omdat hij ernstig ziek was.