Veel Oost-Duitsers keren Heimat de rug toe

De helft van alle bouwvakkers in het oosten van Duitsland zit zonder werk. Er wordt niet meer gebouwd. Nu al staan huizen leeg omdat mensen het gebied ontvluchten.

Paul wilde graag in Belzig blijven. En het dorp in het Oost-Duitse Brandenburg kan 16-jarigen als hij goed gebruiken. Maar hij kreeg geen stageplaats, niet in Belzig, ook niet in de buurt en zelfs niet in Berlijn. Aan het schoolrapport kan het niet liggen, daarop prijken prachtige cijfers. Er was slechts één oplossing en die lag 800 kilometer zuidwaarts. In het Beierse Bad Reichenhall is Paul nu stageair in een hotel, waar hij werkt aan zijn droomberoep: kok.

Steeds meer Oost-Duitse jongeren keren hun oostelijke Heimat de rug toe. Twee derde van de Oost-Duitse scholieren zien hun toekomst in het Westen liggen, blijkt uit een recente opiniepeiling van de Leipziger Volkszeitung. In het Oosten is geen stageplaats voor ze, geen baan, geen perspectief.

,,Een dramatische en verontrustende ontwikkeling'', noemde de voorzitter van de Bondsdag, SPD-er Wolfgang Thierse, de exodus van jonge Ossies pas nog. Hij stelde vast dat Oost-Duitsland economisch en sociaal ,,aan de rand van het bankroet'' staat. Ook Gabi Zimmer, voorzitter van de ex-communistische PDS, vindt de aanhoudende vlucht van Oost-Duitse jongeren naar het westen ,,rampzalig''. En de jonge cineaste Vanessa Hopp legde de vinger op de wond met Vergiss Amerika, een film over de Oost-Duitse vrienden Anna, Benno en David, die dromen van een betere toekomst – ver weg van de armoede thuis, van hun werkloze moeders en hun gehandicapte, alcoholistische vaders.

,,Als er niets gebeurt om de jeugd hier te houden, bloedt het Oosten langzaam leeg'', zegt Ines Schwichtenberg van het arbeidsbureau in Belzig. Dan wordt de vroegere DDR op den duur de DRR, merkt een werkloze Belziger voor het arbeidsbureau schamper op: het Deutsche Rentner Reservat (reservaat van gepensioneerden).

Sinds de val van de Muur in 1989 hebben ruim één miljoen van de 16 miljoen inwoners Oost-Duitsland verlaten, vorig jaar alleen al 74.000. Het aantal spookwoningen in het Oosten stijgt nog sneller. Het is vijf over twaalf, waarschuwde de voorzitter van de Duitse woningbouwverenigingen onlangs. Straks zit het Oosten nog met twee miljoen vervallen leegstaande woningen opgezadeld.

Op een toevloed van immigranten als op den duur de Europese Unie in oostwaartse richting uitbreidt, zit Belzig dan ook helemaal niet te wachten, meent Schwichtenberg. ,,Na de val van de Muur is eerst onze landbouw bijna kapot gegaan, waardoor velen geen baan meer hebben. Nu beleven we in de bouw tweede golf van werkloosheid. Een derde klap in zo'n korte tijd kunnen we niet gebruiken''.

Vorig weekeinde sloeg de politici in Berlijn de schrik om het hart toen een alarmerend rapport van twee onderzoeksinstituten uit München en Bonn uitlekte. De instituten hebben berekend dat de uitbreiding van de EU een stroom van vier tot zes miljoen immigranten teweeg zal brengen. De immigratie kan zelfs de omvang van een ,,volksverhuizing'' aannemen, schrijven de instituten.

,,Wij krijgen als eerste hiermee te maken'', zegt Schwichtenberg en wijst op deelstaten als Brandenburg, Meckelenburg-Voorpommeren en Saksen, die aan Polen en Tsjechië grenzen. De economische groei in het Oosten loopt door de bouwcrisis de afgelopen drie jaar al achter vergeleken bij die in West-Duitsland. En terwijl de werkloosheid in het Westen langzaam daalt, blijft die in het Oosten steken op gemiddeld 18 procent. In Belzig, dat leeft van bouwbedrijven en hun toeleveranciers, komt de crisis extra hard aan. De helft van de bouwvakkers in het oosten is werkloos. De werkloosheid als geheel stevent af op 20 procent. Kanselier Gerhard Schröder mag afgeven op luie werklozen. Maar een betonwerker ,,school je niet zomaar om tot kelner'', meent Schwichtenberg.

Als er meer Oost-Europese immigranten naar Oost-Duitsland komen, zullen bedrijven de achterblijvers nog lagere lonen gaan betalen, verwacht ze. Dat beaamt ook minister Stanislaw Tillich, die in de deelstaat Saksen verantwoordelijk is voor Europese Zaken. ,,Oost-Duitsland is nog niet bekomen van de klap van de Wende, of het moet alweer een volgende klap opvangen'', zegt Tillich in Dresden. De 20 procent werklozen in Saksen, die niet aan het werk komen, zijn juist ouderen en mensen met lagere scholing, legt hij uit. ,,Zij zijn bang voor de Europese uitbreiding omdat ze geloven dat hun kansen nog slechter worden.'' Politici moeten deze onrust onder de bevolking serieus nemen, vindt de minister. Liever had hij een overgangsperiode van tien jaar gezien dan van zeven jaar, die de Europese Commissie heeft vastgesteld na de toetreding van Oost-Europese landen.

Ook Tillich ziet met lede ogen hoe steeds meer jongeren Saksen verlaten. Sommigen nemen zelfs de wijk naar het buitenland. In het Sakische Glauchau leert het arbeidsbureau werkloze bouwvakkers hoe er in Nederland wordt gemetseld. Nederlandse bouwbedrijven hebben een groot gebrek aan geschoolde arbeidskrachten. Sommige Nederlandse uitzendbureaus hebben deelnemers aan een metselcursus al een baan beloofd met een nettoloon van 2.500 mark per maand – een inkomen waarvan Oost-Duitse bouwvakkers slechts kunnen dromen.

Oost-Duitse ondernemers en politici eisen meer geld voor scholing, infrastructuur en jeugdvoorzieningen. ,,Als het zo doorgaat willen bedrijven hier niet meer investeren, omdat ze geen bekwaam personeel kunnen vinden'', zegt Ines Schwichtenberg in Belzig. Ze hoopt dat de problemen binnen tien jaar geleidelijk zullen afnemen. ,,Het is geen geheim dat over enkele jaren de demografische omslag komt en er vraag naar jongeren op de arbeidsmarkt ontstaat.'' Dan zullen bedrijven volgens haar met elkaar vechten om goed personeel en hoeven jonge mensen niet meer naar het Westen te vluchten. Wie weet komt haar zoon Paul, na zijn Beierse opleiding tot kok, dan ook weer terug naar Belzig.