`Vrijzinnige heeft stille invloed'

Een van de weinige smaakmakers uit de vrijzinnig-christelijke hoek, de theoloog C. den Heyer, gaat met pensioen. Zijn er nog opvolgers die tegenwicht kunnen bieden tegen de sterker wordende orthodoxie?

Of hij verbitterd is? Dat is wel ,,een erg groot woord''. Maar het is ,,niet bepaald een plezierige ervaring geweest'', zegt prof. dr. C. den Heyer (59). Vier jaar lang was de vrijzinnige hoogleraar Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen het middelpunt van een slepende rel binnen de gereformeerde kerk, waaraan eind vorige week een einde kwam: de synode besloot, tot groot ongenoegen van het orthodoxe kamp, géén kerkelijke strafmaatregelen tegen Den Heyer te nemen.

Den Heyer plaatst in zijn boek Verzoening vraagtekens bij de klassieke gereformeerde verzoeningsleer. Die zegt dat Jezus door aan het kruis te sterven de zonden van de hele wereld op zich heeft genomen. Den Heyer bestrijdt dat het Nieuwe Testament zich in die zin uitlaat. Vorig jaar stelde de synode vast dat Den Heyer met zijn boek ,,niet zorgvuldig genoeg te werk is gegaan, maar dat hij binnen de ruimte bleef die hij als kerkelijk hoogleraar heeft''.

Voor bijna honderd orthodoxe predikanten was die conclusie niet hard genoeg. Hoe ervoer u hun onverzettelijkheid?

,,Het is een raar proces geweest, tot het einde toe. Ik heb met mijn boek vanuit de Bijbel een bijdrage willen leveren aan de bezinning. Al snel werd er in orthodoxe kring iets geroepen van: `Jij moet weg, jij kunt niet blijven als hoogleraar'. Er is op de man gespeeld. Het werd daardoor haast onmogelijk over de zaak zelf te praten. Heel spijtig. Toen ik het boek begon te schrijven, dacht ik: de gelovigen zijn er langzamerhand rijp voor. Maar de reacties blijken hetzelfde als 25 jaar geleden, bij de kwestie-Wiersinga. Die ging ook over de verzoeningsleer en deed eveneens veel stof opwaaien.''

Bent u ook gesteund?

,,Ik heb heel veel bemoedigende brieven gehad. Ik ben onder de indruk geraakt van het aantal mensen dat óók niet op die traditionele paden wil lopen.

Wordt de orthodoxe kring bij de gereformeerden steeds machtiger?

,,Dat wordt gezegd. Het is ook wel zo. Deels komt het door het gegeven dat vrijzinnigen de kerk steeds vaker voor gezien houden, of op de rand zitten. Ze denken zich als het ware van de kerk los. De orthodoxen blijven over en krijgen zo méér gewicht, zij willen voorop staan als het om macht en gezag gaat.''

De orthodoxe dominees laten zich flink horen als het om maatschappelijke kwesties als euthanasie en mond- en klauwzeer gaat. Waar is de vrijzinnige vlam?

,,De leiding van de Samen-op-Wegkerken toonde zich kritisch ten opzichte van de euthanasiewet, nadat de Eerste Kamer die had aangenomen. Maar een aantal mensen uit de linkse hoek van de kerk heeft wel degelijk hardop gezegd dat het die mening niet deelde. Zij steunen de euthanasiewet juist. De vrijzinnige vlam? Vrijzinnigen zijn onafhankelijke mensen, zij organiseren zich niet zo gauw, dat gaat tegen hun natuur in. Dat is tegelijk hun zwakte en hun charme. De orthodoxen zijn wél georganiseerd, ze hebben aanspreekpunten, die staan in alle klappers van kerken en kranten. En ze hebben een website. Dat is de kracht van die groep. Hun invloed groeit ook, doordat ze zich in de politiek verenigen, denk aan de ChristenUnie. Dat zij zich in de mond- en klauwzeerdiscussie mengden, lag voor de hand: Kootwijkerbroek en andere getroffen dorpen liggen op de Veluwe, waar de Gereformeerde Bond (geen gereformeerden, maar behoudende hervormden, red.) in tel is. Het is niet vreemd dat predikanten van die signatuur dan op de voorgrond treden.''

U en professor Kuitert zijn de meest spraakmakende moderne theologen van de gereformeerden. Zijn er ook kroonprinsen?

,,Er zijn in onze kring meer onafhankelijke denkers, er is best talent. Maar misschien trekken Kuitert en ik nog wel de meeste aandacht met onze lezingen. We hebben een stil contact met de achterban, die naar ons komt luisteren in bijvoorbeeld leerhuizen. Het gebeurt allemaal buiten het blikveld. Kuitert en ik worden overigens vaak in één adem genoemd, alsof we precies eender denken. We hebben hetzelfde etiket opgeplakt gekregen, dat van `brekers'. Dat is onhelder. Kuitert is vooral met het opnieuw formuleren van het christelijk geloof bezig, ik ben doende met het uitleggen van de Bijbel.''

U wilde tijdens uw hoogleraarschap predikant in algemene dienst worden. Waarom gaat dat niet door?

,,Ik ben nooit dominee geweest, maar docent, waarmee ik per 1 januari 2002 vervroegd stop. Ik was graag predikant in algemene dienst geworden, zodat ik naast preken ook doop en avondmaal zou kunnen bedienen, maar ik kwam daarvoor te veel protest tegen. `Laat maar, ik trek me terug', heb ik tegen mezelf gezegd. Het is een definitieve beslissing waarmee ik geheel in het reine ben. Ik zal in de toekomst ook heel weinig preken.''

    • Guido de Vries