Uit Kootwijkerbroek is God nog niet verdwenen

Koning in eigen koninkrijk, dat is het ideaal in Kootwijker- broek. De boeren in het kleine christelijke dorp op de Veluwe verzetten zich heftig tegen het ruimen van hun stallen. `Je behoort de overheid te gehoor- zamen. Maar meer nog behoor je te ge- hoorzamen aan God.'

Het verhaal van Kootwijkerbroek kun je op twee manieren vertellen. Mogelijkheid een: wat hier gebeurt, twee weken nadat de ruimingsploegen door de Mobiele Eenheid moesten worden ontzet, is een voorbeeld van massahysterie. De blokkades zijn verdwenen, maar de gehele bevolking van het dorp lijkt er met de dag zekerder van te worden dat hier geen gevaar voor mond- en klauwzeer bestaat. Ook al zegt het landelijke onderzoeksinstituut in Lelystad onomstotelijk te hebben vastgesteld dat dat wel zo is. Wat hier gebeurt, zou je kunnen zeggen, is voer voor sociologen en psychologen.

Mogelijkheid twee: hier worden vele honderden dieren afgemaakt, terwijl er een gerede kans bestaat dat er geen MKZ is. Begrijpelijk dat de gemeenschap in opstand komt tegen dat onrecht. Zoals ze eerder in opstand kwam, tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle verzetsorganisaties hadden een vertegenwoordiging in het dorp, vertelt gemeentearchivaris G. Crebolder van Barneveld, waar Kootwijkerbroek onder valt. De letters RVV stonden toen voor Raad van Verzet, niet voor de nu zo gehate Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees. Vele onderduikers joden en geallieerde piloten – vonden onderdak in Kootwijkerbroek.

Vandaag zijn feiten en geruchten moeilijk te onderscheiden in het Veluwse dorpje (circa 4700 inwoners). Maar een feit is: iedereen kent het gerucht. Dat luidt zo: het kwam boer Theunissen, de enige in het dorp bij wie tot nu toe MKZ is vastgesteld, heel goed uit dat de ziekte zijn bedrijf trof. Het ging slecht met zijn bedrijf. Hij zou illegaal entstof uit België goed voor een positieve uitslag hebben gehaald om een vergoeding te kunnen krijgen. Daarmee heeft hij een ramp veroorzaakt in Kootwijkerbroek, waar nagenoeg iedereen leeft van de landbouw.

Er is geen MKZ in Kootwijkerbroek. Daar is iedereen in de dorpskroeg zeker van, al heeft niemand persoonlijk met boer Theunissen gesproken hij had geen vrienden, hij kwam ,,van buiten''.

Ook degenen die je zou kunnen noemen de notabelen delen in dat ongeloof. ,,Wat er klopt van de verhalen durf ik niet te zeggen, wel dat er is gerommeld'', zegt H. Brons, fractievoorzitter van de SGP, die bij de laatste raadsverkiezingen in Kootwijkerbroek bijna vijftig procent van de stemmen kreeg. De rest ging naar de ChristenUnie, CDA en VVD. PvdA en D66 kregen er nul. Uit Kootwijkerbroek is God nog niet verdwenen. Aan het begin van het dorp is langs de kant van de weg een bord neergezet. `Welkom in Kootwijkerbroek' staat erop. Daaronder de tijden waarop het dorp ter kerke gaat: `Hervormde kerk 9.30 en 19.00, Gereformeerde gemeente 10.00 en 19.00, Gereformeerde kerk 9.30 en 19.00'.

Waarom wordt het laboratorium in Lelystad niet geloofd? ,,Die boer'', zegt Brons, ,,had nog een bedrijf waar hij ging voeren zonder zich te ontsmetten, en daar is niks gevonden. Bovendien heeft de veearts die hij erbij haalde, zelf gezegd dat hij geen symptomen van de ziekte zag.'

De veearts was J.W. Bakker, die ook niet uit het dorp komt, maar er wel al dertig jaar woont. Op 20 maart haalde boer Theunissen hem er voor het eerst bij. Een aantal kalveren was ziek, vertelt hij. Eén had kwijl in de mond. ,,Gezien de situatie in Nederland heb ik toen het alarmnummer van de RVV gebeld voor een second opinion. Er kwamen twee dierenartsen kijken. Geen van drieën vonden we dat het een MKZ-beeld was. Maar voor de zekerheid hebben we bloedmonsters naar het laboratorium gestuurd.''

Twee dagen later werd Bakker om zeven uur 's ochtend uit bed gebeld. Theunissen. Of hij er voor acht uur wilde zijn. De RVV zou ook weer komen. Bakker: ,,Er waren bij een paar kalveren rode plekjes bijgekomen. Ernstige MKZ-verschijnselen, zoals blaren op de tong, heb ik ook toen niet gezien.''

Van één kalf werd de kop voor onderzoek naar Lelystad gestuurd. Van de dertien andere in de stal werden in de loop van de dagen bloedmonsters genomen. Alle testen, zegt Bakker, waren negatief, behalve die van het onthoofde kalf. Gelooft hij dat er MKZ is in Kootwijkerbroek? ,,Ik ben ervan overtuigd dat de ziekte bij een kalf terecht is vastgesteld. Maar ik heb wel vraagtekens. Waarom is er nooit een tweede geval gevonden in die stal? Waarom heeft het virus zich niet verspreid? Ik weet het niet.''

Gereformeerde mode

Massahysterie of massamoord? Voor welk verhaal je kiest, beide kunnen beginnen met de geschiedenis van het dorp. Kootwijkerbroek was niet altijd het welvarende plaatsje dat het vandaag is. Kootwijkerbroek is een zeer compleet dorp. Completer dan zijn omvang lijkt te rechtvaardigen. Er zijn bijvoorbeeld drie grote modezaken, waarvan er een gespecialiseerd is in `gerefomeerde', dat wil zeggen donkere kleding. Eén winkel heeft als logo een koets met paard, die doet denken aan de voertuigen van de hyperconservatieve Amish in de Verenigde Staten. Maar de Kootwijkerbroekers verplaatsen zich gewoon in auto's, waaronder een groot aantal van de duurdere merken. Ze hoeven hun dorp niet uit. Ze hebben alles zelf: veel winkels, garages, een huisarts, een tandarts, een brandweerkazerne. ,,Toen ik hier dertig jaar geleden kwam'', vertelt veearts Bakker, ,,zei ik wel eens gekscherend: waarom zetten jullie niet gewoon een hele grote kap over Kootwijkerbroek.''

Dat de keuterboeren eind jaren zestig aan het bouwen sloegen, is het gevolg van beleid van de overheid, zegt SGP-fractievoorzitter Brons, die sinds zijn geboorte in 1938 in Kootwijkerbroek woont. ,,Als je een zoon had die een eigen huis wilde, dan moest hij eerst een schuur neerzetten. Daarna mocht hij pas een huis bouwen.''

Brons haalt een oude foto tevoorschijn, met daarop zijn huis. Erachter staat een enorme molen, ,,een stellingmolen'', zegt hij met enige trots. Die hoorde bij het veevoederbedrijf dat Brons van zijn vader overnam, totdat het bouwwerk in 1964 afbrandde. Hij weet hoe het voelt om alles te verliezen, wil hij zeggen. Maar hij heeft ook ervaren dat Kootwijkerbroekers elkaar steunen als dat nodig is. ,,Collega's hielpen met opruimen. Er stond heel snel weer een pakhuis.''

Die solidariteit toonde Kootwijkerbroek ook ten tijde van boer Koekoeks strijd tegen het Landbouwschap. Dat was een overlegorgaan dat na de oorlog in het leven werd geroepen en waarvan alle boeren in Nederland verplicht lid waren. In de jaren vijftig kwamen de Vrije Boeren, voorloper van Koekoeks Boerenpartij, in opstand tegen het verplichte lidmaatschap van het Landbouwschap. In Kootwijkerbroek weigerde een aantal de contributie te betalen. Bij een van hen kwam daarom in 1958 een gerechtelijk deurwaarder langs die beslag legde op een deel van de inboedel. De deurwaarder ging over tot een executoriale verkoop op het erf van de boer, H. van den Brink. Van de vierhonderd dorpsgenoten die daarbij aanwezig waren bracht niemand een bod uit, behalve Van den Brinks zwager. Zes cent voor een tafel, negen cent voor een kastje. De deurwaarder vertrok met een fractie van het gewenste bedrag en Van de Brink kreeg zijn spullen meteen terug.

We hebben hier te maken met een hechte gemeenschap van ondernemers, die opkomen voor hun belangen en saamhorig zijn als dat die belangen dient, zal de massapsycholoog misschien zeggen. Nee, zeggen de Kootwijkerbroekers, we hebben gewoon een sterk ontwikkeld gevoel voor rechtvaardigheid. Want wat is er gebeurd met het Landbouwschap? Precies, dat bestaat niet meer. Net zoals Duitsers de oorlog hebben verloren. En zo moet nu ook de onderste steen boven komen, ook al maakt het voor de dieren niet meer uit. Die zijn ingeënt en zullen hoe dan ook worden geslacht. Maar de waarheid moet worden achterhaald. Een klein groepje boeren is een eigen onderzoek gestart, zegt H.C. van den Brink (geen familie van de eerder genoemde Van den Brink). ,,Het spijt me dat ik daar nu niet meer over kan vertellen. Maar we denken dat we er dicht bij zijn.''

Gistermiddag maakte de Nederlandse Vakbond Varkenshouders (NVV) bekend dat die in kort geding een contra-expertise zal eisen van het onderzoek naar MKZ in Kootwijkerbroek. Donderdag hadden de Tweede-Kamerfracties van CDA, ChristenUnie, SGP en SP al voor een second opinion gepleit, maar dat weigerde minister Brinkhorst.

Levend afgevoerd

Ondertussen gaat het leeghalen van de bedrijven rond Kootwijkerbroek door. De boeren zijn het er nog steeds niet mee eens, maar ze geven de voorkeur aan overleg boven blokkades, sinds ze voor elkaar hebben gekregen dat het vee niet meer op de bedrijven wordt afgemaakt. De dieren worden nu levend afgevoerd naar slachterijen. De enige zichtbare tekenen van verzet zijn de vele borden met protestteksten langs de straat. `Een dier is ook een schepsel'. En: `MKZ in Kootwijkerbroek?? Brinkhorst wordt het niet tijd voor een pilletje van Borst!!' De euthanasiewet, het homohuwelijk – het kostte de Kootwijkenbroekers toch al moeite de Paarse regering nog als de hunne te zien.

Maar openlijk verzet? Is dat te rijmen met het geloof? ,,Natuurlijk is een van onze uitgangspunten dat je de overheid behoort te gehoorzamen'', zegt dominee W. Meijer van de hervormde gemeente. ,,Ook een niet-christelijke overheid.'' Maar, gaat hij verder, je behoort nog meer te gehoorzamen aan God. ,,Dat is een spanningsveld. Voor God mag je een beest niet vernietigen. Je moet er voor zorgen.''

Zijn die dieren dan niet voorbestemd om te worden afgemaakt? Zou een varken het verschil voelen tussen ruimen en slachten? Meijer heeft de vraag de laatste tijd vaak moeten beantwoorden. ,,Ik heb er net wat over geschreven voor de Waarheidsvriend, het blad van de Gereformeerde Bond. Het verschil is: als je mestkalveren houdt om ze te slachten, dan hebben ze een bestemming. We willen allemaal een goed stuk vlees en de boer zorgt daarvoor. Maar vernietigen zonder bestemming, dat is voor de boer onacceptabel.'

Ook dominee Meijer twijfelt aan de diagnose MKZ. Aanvankelijk wilde hij dat niet zeggen, bang om aan de onrust bij te dragen. Maar deze week riep hij samen met de andere predikanten op tot een `onafhankelijk onderzoek'. ,,Voor het welzijn van de gemeenschap is het belangrijk dat er duidelijkheid komt', zegt Meijer. Hij heeft donderdag in Den Haag gepraat met Kamerleden van de drie regeringsfracties om zijn pleidooi kracht bij te zetten.

De dominee is dezer dagen veel tijd kwijt aan overleggen met autoriteiten. ,,Dat is nodig omdat de boeren hier nauwelijks georganiseerd zijn. Nog geen twintig procent is lid van de GLTO. Het enige waar de mensen in georganiseerd zijn, zijn de kerken. Mensen leven hier om te werken. Werkeloosheid komt hier niet voor. Als jongens van school komen willen ze het liefst zo snel mogelijk een eigen bedrijf beginnen en zich opwerken. Koning in eigen koninkrijk, dat is het ideaal.'

Cijfers van de Kamer van Koophandel bevestigen dat beeld. In Kootwijkerbroek staan 406 ondernemingen geregistreerd, boeren niet meegerekend want die hebben geen registratieplicht. Ruim tachtig procent van de huizen zijn koopwoningen.

Een constatering waarvoor cijfers ontbreken: een deel van de Kootwijkerbroekers heeft uit geloofsovertuiging geen televisie. Is het geruchtencircuit daarom misschien zo levendig? Veearts Bakker: ,,Of hier meer gepraat wordt dan elders kan ik niet beoordelen. Maar natuurlijk, er wordt veel gepraat. Iedereen loopt het crisiscentrum in de brandweerkazerne in en uit. Een paar weken geleden ging het gerucht, overigens veroorzaakt door een onjuist teletekstbericht van omroep Gelderland, dat de melding van MKZ was ingetrokken. Meteen stond iedereen bij de kazerne. Vier predikanten, de gemeentesecretaris, raadsleden. Er is een godswonder geschied, werd er al gezegd. Drie kwartier later werd het bericht ingetrokken.''

Bakker heeft net een fax gekregen van de Stichting Boer en Vee, een actiegroep die wordt geleid door de baron van Tuyll van Serooskerken. Hij heeft een brief verspreid van ID Lelystad, waaruit zou blijken dat in 1999 ook MKZ is geconstateerd in Kootwijkerbroek. Iets wat toen zou zijn verzwegen. ,,Ik weet niet wat ik ervan moet denken'', zegt Bakker. ,,Het houdt maar niet op. Het is alsof we leven in een soap.''

De dorpskroeg, een uur later. De regionale omroep meldt dat het `nieuws' berust op een misverstand. Op de fax van ID Lelystad staat een verkeerde datum, zegt het laboratorium. Achter de bar klinkt cynisch gelach. ,,Dat geloof je toch niet? Ze hebben meteen een smoesje klaar.''

Baken van troost

Massahysterie of massamoord? De man die beide versies van het raadsel van Kootwijkerbroek tot een verhaal moet zien te maken is CDA-burgemeester W.A. Burgering. Als handhaver van de openbare orde moet hij het mogelijk maken dat het beleid van minister Brinkhorst wordt uitgevoerd. Daarom zette hij op zaterdag 7 april de Mobiele Eenheid aan het werk toen medewerkers van de RVV, zegt hij, ,,in een levensbedreigende situatie'' verkeerden. Als burgervader moet hij tegelijkertijd ook een baken van troost zijn voor de Kootwijkerbroekers die zien hoe hun bedrijf wordt leeggehaald. ,,Mensen die in de diepste ellende zitten, hebben niet de verwachting dat je de ME op ze afstuurt'', zegt Burgering. ,,Ik heb de diepere zin leren kennen van de ambtseed, waarin ik heb beloofd de wetten des rijks te zullen eerbiedigen. Dat betekent dat ik een aantal keren heb moeten kiezen voor de openbare orde, toen die in het geding was.''

Wat is er volgens hem aan de hand? Burgering: ,,Wat ik als persoon van het rijksbeleid vind is niet aan de orde. Ik heb het minister Brinkhorst persoonlijk gevraagd. En hij heeft mij meerdere malen bevestigd dat er MKZ is vastgesteld. Dan moet ik dat geloven.''

Hoe is hij van plan overeind te blijven tussen de werkelijkheid van Brinkhorst en die van de Kootwijkerbroekers? Burgering: ,,Ik heb deze week samen met de officier van justitie en de districtschef van de politie, en dat is vrij bijzonder in dit land, een brief geschreven aan de ministers van Landbouw en Binnenlandse Zaken. Daarin dringen we aan op een second opinion, met een beroep op de orde en veiligheid.''

Duidelijkheid kan ook het openbaar ministerie geven. Het OM besloot gistermiddag een vooronderzoek in stellen, nadat de Amsterdamse viroloog S. Barteling de mogelijkheid opperde dat er met het monster gefraudeerd was vóórdat het het laboratorium bereikte. Een woordvoerder van het OM zegt dat het gaat om een breed onderzoek naar alle geruchten. Boer Theunissen is geen verdachte.

Theunissen verblijft, naar verluidt, op advies van de burgemeester in het buitenland. Zijn zoon, die in zijn huis de telefoon opneemt, wil niet veel over de zaak kwijt. De geruchten zijn niet waar, zegt hij. ,,Ik weet niet waar ze vandaan komen. Ze praten maar. Als ze aan de ene kant van het dorp beginnen met praten dan heb je een smetje op je hand. En als het verhaal aan de andere kant van het dorp komt, dan is je hand eraf.''

    • Jeroen van der Kris