Stille revolutie in Japanse provincie

Zonder steun van een politieke partij veroverde schrijver Yasuo Tanaka het gouverneurschap in de Japanse provincie Nagano. Is dit het einde van de achterkamertjespolitiek in Japan?

Een stille revolutie heeft plaats in Japan, een revolutie die gekleed gaat in modieuze pakken van Gianni Versace. Versace is het geliefde kledingmerk van romanschrijver Yasuo Tanaka, die afgelopen herfst tot een opvallende carrièrewisseling besloot. Zonder steun van enige politieke partij stelde hij zich kandidaat voor het gouverneurschap van de provincie Nagano, in 1998 gastheer van de Olympische Winterspelen. Tot grote verbazing van velen, en tot grote ergernis van de regerende Liberaal Democratische Partij (LDP), won hij de verkiezingen overtuigend.

In de hal van het provinciehuis in de gelijknamige provinciehoofdstad Nagano, naast de koffieautomaten en rekken met kranten, zit gouverneur Tanaka als in een aquarium achter een glazen wand. Hij wil de oude achterkamertjespolitiek doorbreken en heeft symbolisch zijn gouverneurskantoor naar de hal verplaatst. De `gouverneur achter glas' is inmiddels een bescheiden toeristische attractie.

De meest in het oog springende daden van Tanaka, die jarenlange ervaring heeft in protestacties tegen de overheid, zijn tot dusver het annuleren van lopende projecten voor de bouw van drie stuwdammen en het korten van het budget voor publieke werken voor het nieuwe jaar met 15 procent.

Tanaka heeft zich hiermee de woede van de provincieraad en zijn ambtenaren op de hals gehaald. ,,Een dictator'', zegt Tamotsu Shimozaki, leider van de grootste factie in de raad. Shimozaki moet echter erkennen dat Tanaka zijn bevoegdheden niet te buiten gaat. In de Japanse context is de korting op het budget voor openbare werken revolutionair. Tien procent van de Japanse beroepsbevolking werkt in de bouw en zij vormen een belangrijke steunpilaar voor de LDP.

Tanaka is daarmee het symbool van een nieuwe trend. Juist in plattelandsgebieden als Nagano, vanouds de electorale basis van de LDP, verslaan onafhankelijke, hervormingsgezinde politici de laatste maanden keer op keer (per provincie wisselt de datum van de verkiezingen) regeringskandidaten in de strijd om provinciale gouverneurschappen. De kiezers in de grote steden is de LDP al voor een groot deel kwijt, en als nu ook het platteland wegloopt is de toekomst voor de partij somber. Angst voor de kiezer was een belangrijke reden voor de partijtop om de mateloos impopulaire premier Yoshiro Mori tot aftreden te bewegen, nu de partij in juli verkiezingen voor het Hogerhuis te wachten staan.

De kiezer in Japan had nooit een keus

Tamotsu Shimozaki, het kwade raadslid dat Tanaka ,,een dictator'' noemt, is ex-directeur van een bouwbedrijf dat nu door zijn zoon is overgenomen. Dat verklaart zijn woede over Tanaka's besluit om fors op publieke werken te bezuinigen. Om de economie op gang te krijgen, pompt de LDP al jaren miljarden in de bouwsector waarvan een deel weer terugstroomt naar de zakken van politici.

Ook Tanaka's annulering van de stuwdammen is revolutionair. ,,Het rijk betaalt 80 procent van de kosten van een stuwdam'', vertelt Tanaka in zijn kantoor. Een dam brengt al gauw voor honderden miljoenen werk naar een provincie en dus ligt Japan vol stuwdammen. In de provincie Nagano alleen al zestig stuks. Stuwdammen zijn uitgegroeid tot symbool van het falende LDP-beleid. ,,Als er eenzelfde financieringsregeling had bestaan voor scholen voor gehandicapte kinderen had Nagano nu vol gestaan met zulke scholen'', zegt Tanaka.

Tanaka heeft in het hele land een golf van emoties losgemaakt bij voor- en tegenstanders. In de boulevardpers zijn al enthousiaste koppen verschenen als `Tanaka als premier!' Zijn overwinning is een symbool voor de afkeer van de moderne zwevende kiezer voor de gevestigde politiek, of het nu gaat om de LDP of de oppositie. Politici uit de oude school zijn slechts vertegenwoordigers van belangengroepen. Op politieke bijeenkomsten verschijnen mensen omdat `hun baas het heeft gevraagd' en in het stemhokje laten ze zich vaak door eenzelfde motief leiden. De gekozen politici nemen vervolgens achter gesloten deuren besluiten waarin ze opkomen voor de financiële belangen van hun achterban. Maar steeds meer Japanners passen niet meer in het hokje van belangengroep. Het zijn de verkiezingen voor het provinciale gouverneursschap waarin dit tot momenteel het sterkst tot uiting komt.

Achterkamertjespolitiek was ook de stijl van Tanaka's voorganger in Nagano, die zonder oppositie vijf verkiezingen won en dus twintig jaar lang op het pluche zat. Typerend was het verbranden van de administratie over de Olympische Spelen. Toen wereldwijd verdenkingen rezen over smeergeld van kandidaat-steden aan leden van het Internationaal Olympisch Comité om de spelen binnen te halen, bleek dat alle uitgaven van Nagano niet meer te achterhalen waren. De boeken waren verbrand. In Japan acht men het niet nodig de onderdanen openheid van zaken te geven.

Masao Ezawa, die jaren actie heeft gevoerd tegen de komst van de Winterspelen, pareert dan ook de kritiek op Tanaka. ,,Juist zijn voorganger was een dictator. De provincieraad deed destijds helemaal niets'', meent Ezawa, refererend aan de controlerende functie die een raad zou moeten hebben. Drie oude dames in de straten van Nagano zijn het hier volmondig mee eens. Het oude bestuur was ,,feodaal''. Nu is de lucht geklaard en kan iedereen vrij zijn mening geven, menen ze. Enthousiast spreken ze hun steun uit voor Tanaka. ,,Bij de volgende verkiezingen voor de provinciale raad moeten we de communisten sterker maken'', zegt een van de dames strijdbaar. De kleine communistische fractie is de enige steun voor Tanaka in de provincieraad.

Ironisch genoeg zijn het juist de Olympische Spelen die het oude LDP-bestuur de das om hebben gedaan. Dankzij die spelen waren de uitgaven voor publieke werken – hoge snelheidstrein naar Tokio, snelwegen – in Nagano namelijk uitzonderlijk hoog, waardoor de recessie van 1998 hier dubbelhard toesloeg. Symbolisch zijn de twee grote failliete warenhuizen midden in de stad.

Deze recessie heeft directeur Minoru Chino van de lokale bank doen inzien dat het oude stelsel niet meer functioneert. ,,Tot dusver had de overheid overal de hand in, hebben we een soort socialisme'', zegt Chino in zijn kantoor. ,,Maar als we op de overheid blijven leunen wordt de economie nooit gezond. We moeten mensen meer vrijheid geven.'' Hij nam het opvallende besluit uit te breken uit de zogeheten ,,ijzeren driehoek'' van bedrijfsleven, ambtenarij en LDP. Chino sprak publiekelijk zijn steun uit voor Tanaka want ,,als bank zitten wij midden in alle gevestigde belangen en ik meende een daad te moeten stellen''. Terugkijkend op vroegere verkiezingen zegt hij nu: ,,Al die jaren had de kiezer eigenlijk geen keus.''

Tanaka heeft vervolgens de harten van de kiezers gegrepen door tijdens zijn verkiezingscampagne overal kleine bijeenkomsten te beleggen en direct met de kiezer in gesprek te gaan. Sinds zijn aantreden zet hij dit voort. Hij bezoekt omstreden projecten en belegt bijeenkomsten met burgers om direct hun mening te horen. In Japan worden bestuurders nog altijd aangeduid met een term uit feodale tijden: okami. De vertaling `Hoge Heren' geeft ongeveer aan wat dit betekent, maar is minder sterk. Traditioneel beschouwt okami de kiezer slechts als onderdaan, niet als burger met rechten. In Nagano hebben de kiezers okami aan de kant geschoven en zijn een nieuwe weg ingeslagen. In een eethuisje in Nagano ziet zelfs een kantoorbediende die het niet altijd met Tanaka eens is, het positieve hiervan in: ,,Dit heeft ons in ieder geval geleerd dat we zelf moeten nadenken.''

    • Hans van der Lugt