`Spinoza's denken was een eerste stap naar de moderniteit'

Dankzij Spinoza is voor de Britse historicus Jonathan I. Israel de kijk op de werkelijkheid èn op persoonlijke emoties veranderd.

,,Van jongs af aan ben ik obsessief bezig geweest met geschiedenis en dat is nog steeds het middelpunt van mijn wereld. Op mijn zevende kreeg ik een boek over de Grieken en de Romeinen – er ging een hele, magische wereld voor me open. Als jongetje van een jaar of tien was ik gefascineerd door oorlogsboeken. Tijdens een les over Napoleon onderbrak ik de leraar zo vaak dat hij mij vroeg of ik soms zelf de les wilde geven. Dat heb ik toen gedaan.''

Inmiddels is de Engelsman Jonathan I. Israel – gedreven, erudiet, docerend – een internationaal beroemd en bewonderd historicus. In 1995 verscheen zijn indrukwekkende studie The Dutch Republic, waaruit zijn grote belangstelling bleek voor Nederland en de Nederlandse cultuur. Recent publiceerde hij Radical Enlightment. Philosophy and the making of modernity 1650-1750, een grootse ideeëngeschiedenis, waarin hij de Nederlandse filosoof Benedictus de Spinoza (1632-1677) een cruciale rol toebedeelde.

Voor Israel zelf was Spinoza zowel op het professionele als het persoonlijke vlak van doorslaggevende betekenis, vertelt hij. ,,Spinoza gaf mij het inzicht dat je met een puur filosofische interpretatie van de wereld heel anders naar de samenleving, naar politiek kunt kijken. Het was mogelijk een systeem te bedenken dat alle bekende vormen van traditie, van autoriteit, van religie en politiek – kortom alle structuren uit het verleden – uitdaagde en zelfs zou kunnen vernietigen.

,,Spinoza's systeem had revolutionaire implicaties. Het verving alles wat er bestond door een andere manier van de wereld interpreteren, het introduceerde andere waarheidscriteria, die ik erg inspirerend vond. Ik vond het opwindend te beseffen hoe enorm het effect van Spinoza's inzicht moet zijn geweest op de maatschappij van die tijd, hoe vèrgaand de implicaties waren voor de Franse `philosophes', voor de Verlichting en voor de sociale kritiek die leidde tot de Franse Revolutie en alles wat daarna kwam. Spinoza's denken was een eerste stap op weg naar de moderniteit.''

Hoe werd Israel als mens door Spinoza beïnvloed? ,,De omstandigheden in je eigen leven maken je in een bepaalde fase bijzonder gevoelig voor een bepaald soort boek. Het verandert de manier waarop je – als historicus, als kunstenaar of schrijver – naar de wereld kijkt. Het boek heeft een effect op jou, maar verandert tegelijkertijd jouw perceptie van de realiteit – het is dus een wisselwerking. De schrijver die dat met mij deed was Spinoza. Ik kan niet specificeren of dat nu zijn Ethica was of zijn Tractatus Theologico-Politicus.

,,Ja, Spinoza helpt mensen ook in persoonlijke zin, dat is waar. Iedereen worstelt in zijn leven met emotionele problemen. Maar wat betekenen die gevoelens van haat, depressie, liefde of woede? Een filosofisch systeem dat deze gevoelens een plaats geeft binnen het menselijk bestaan, kan mensen helpen om evenwichtiger, minder ongeduldig te zijn bij het beleven van hun emoties of om wantrouwender te staan tegenover de gevoelens die ze ervaren. Je kunt je ook voorstellen dat mensen verstrikt raken in religieuze conflicten, bijvoorbeeld op de Balkan. Ze kunnen pijnlijk gevangen raken tussen machtige ideologieën en religieuze doctrines. Spinoza's systeem kan dan helpen om die problemen van verwantschap, van identiteit, op te lossen. Spinoza legt uit hoe de wereld werkt en helpt daardoor mensen om te gaan met de werkelijkheid waarin ze leven.''

Spinoza staat nu niet bepaald te boek als toegankelijk op het filosofische of emotionele vlak, dat zal Israel toch moeten toegeven? ,,In de negentiende eeuw had men al een hekel aan hem, was hij al gemarginaliseerd. Niemand zou hem lezen, hij zou geen invloed hebben. Dat is een topos dat eindeloos werd herhaald en tot op de dag van vandaag denkt men dat dat zo is. Dat boeide mij, want het is onjuist. Ik wilde aantonen hoe diepgaand de invloed van Spinoza was op de Europese samenleving – daarom heb ik Radical Enlightment geschreven.

,,Spinoza creëerde zijn eigen mythe, die van de pure denker, de niet-menselijke filosoof die boven alle beslommeringen van de gewone mens staat, die ver boven alles is verheven. Het is een pose – onemotioneel, neutraal en objectief – maar die wordt als het ware `afgeschoten' met een emotionele intensiteit die je pas na een tijdje in de gaten krijgt. Spinoza streefde naar een onemotionele stijl, maar – en dat is een van de dingen die zo interessant zijn aan hem – die reflecteert een heel intense emotie: het gaat over denken, het is pure filosofie, maar een groot deel van zijn werk gaat over wat gevoelens nu eigenlijk zijn, hoe ze werken en zich verhouden tot de rest van de mens.''

Toch is dat niet het aspect van Spinoza's werk dat Israel het meeste aansprak. ,,Ik was vooral verbaasd over de samenhang, de diepte en de eenheid van zijn werk; over de manier waarop het alle verschillende dimensies van het menselijk bestaan samenbindt. Het gaat over de natuur van God en van de werkelijkheid als geheel; over politiek en de natuur van macht, over wat politieke structuren zijn en hoe ze functioneren. Het gaat ook over religie: de meeste mensen zien kwesties van God en de wereld als fundamentele religieuze vragen, maar als je Spinoza leest, zie je dat de realiteit van God en van de wereld één ding is, en wat de mensheid in de vorm van religie heeft geschapen een heel ander. Dat laatste zegt namelijk helemaal niets over God of spirituele waarheid, maar heel veel over hoe menselijke samenlevingen zichzelf organiseren, over hoe autoriteit werkt en hoe je mensen zover kunt krijgen bepaalde gedragspatronen te volgen.'' Een voorbeeld? ,,Het zal God een zorg zijn of je moslim, jood, hindoe, christen of protestant bent, dat is volledig onbelangrijk voor het diepste der dingen. En toch dachten de mensen dat dat vreselijk belangrijk was. Dat is het alleen binnen het kader van menselijke conflicten, van de worsteling om macht, zeggenschap en autoriteit.''

Hoe brengt Spinoza dan een samenhang tot stand? ,,Spinoza laat zien dat het bestaan in de praktische zin van het woord en de realiteit van de macht erg verbonden zijn met filosofische fundamenten. Wij leren dat nadenken, filosoferen over het eeuwige, wel leuk is, dat je je daaraan kunt overgeven en koesteren als je dat wilt; maar als het erom gaat vooruit te komen in de wereld, brood op de plank te krijgen, succesvol te zijn, dan wordt filosofie volledig irrelevant gevonden. Spinoza toont aan dat er juist een hele nauwe samenhang is, dat iedereen geconditioneerd is door bepaalde dingen, hoewel bijna niemand zich dat realiseert. Je kunt, zo laat Spinoza zien, leven zonder enig besef van waarom je denkt op de manier waarop je denkt.''

Spinoza: Ethica. Wereldbibliotheek, ƒ60,00 (pbk) Theologisch-politiek tractaat, Wereldbibliotheek, ƒ80,-