Pippi is fout

Geprezen door Ingmar Bergman en succesvol in binnen- en buitenland. Het is verleidelijk om Lukas Moodysson te zien als de redding van de Zweedse film.

Zijn goedgemutste debuutfilm Fucking Åmål, over de ontluikende liefde tussen twee schoolmeisjes, trok in eigen land meer bezoekers naar de bioscoop dan Titanic. En ook de tweede film van de Zweedse scenarioschrijver en regisseur (,,in die volgorde graag'') Lukas Moodysson (1969) was er een groot succes. Together (Tillsammans) is Moodyssons blijmoedige afrekening met die rare jaren zeventig. Met de generatie van zijn ouders. Die heen en weer zwabberde tussen de dromen van de naïeve bloemenkinderen van de sixties en de verzakelijking van hun idealen in de jaren tachtig. ,,De jaren zeventig waren in Zweden heel wild en vrijgevochten'', vertelde Moodysson tijdens het Filmfestival Berlijn. Al gaf hij toe ze nooit zo extreem te hebben ervaren als in zijn film. ,,Er zit in Together veel wat ik me uit mijn jeugd herinner. Toen heb ik het allemaal meer als buitenstaander gadegeslagen. Wij waren de mensen op de hoek van de straat. Ik was het dikke buurjongetje, dat het allemaal nogal vreemd vond, maar ook reuze fascinerend.''

Dat dikke buurjongetje zit ook in Together. Vanachter dikke brillenglazen en een verrekijker houdt hij zijn gekke buren in de gaten. `Tillsammans', `tezamen', staat er op hun enorme brievenbus en hun afgeragde Volkswagenbusje. Er wonen daar wel twaalf volwassenen en kinderen en niemand weet meer wie er bij wie hoort. Als er iemand weggaat of bijkomt, dan wordt zijn naam gewoon doorgekrast of bijgeschreven. `Hippies', snuift de beige moeder van Fredrik vanachter dezelfde bril (en verrekijker) vol verachting. `Vrije seks' fantaseert zijn vader (alweer door die verrekijker) verlekkerd.

Moodysson kreeg het idee voor een film over het linkse communeleven in het Zweden van de jaren zeventig nadat hij een tentoonstelling over politiek geëngageerde kunst tussen de jaren '64 en '74 had bezocht. ,,Iedereen had toen het idee dat er geen verschil mocht zijn tussen je progressieve politieke idealen en je privé-leven. Ik was benieuwd hoe mensen die er destijds voor kozen om hun traditionele familiebanden op te geven om in een hechte leefgemeenschap te gaan samenwonen hun leven invulden. Of ze er werkelijk in slaagden om hun idealen voorrang te geven boven hun gevoelens. Mijn eigen ouders gingen in de jaren zeventig uit elkaar, dus ik ben niet echt opgegroeid met het idee dat het huwelijk de beste samenlevingsvorm was. Aan de andere kant hebben veel van die radicale types uit de jaren zestig en zeventig achteraf toegegeven dat ze toentertijd een leven hebben geleid dat ze eigenlijk niet wilden, maar het was nu eenmaal politiek correct om te doen.''

Onderbroek

,,Vrije seks was een mooi concept'', vervolgt Moodysson, ,,maar wat als je je daar helemaal niet gelukkig bij voelt? Kun je met de één een liefdesrelatie hebben en seks met iemand anders? In theorie klinkt het prachtig om te leven zonder verplichtingen en privé-eigendommen. Maar kun je in de praktijk werkelijk je bezittingen en alles waar je aan gehecht bent opgeven? Ook als dat betekent dat je nooit meer een onderbroek kunt vinden?''

Met veel humor, met name in de nu eens messcherpe, dan weer absurde dialogen, heeft Moodysson al deze dilemma's in zijn scenario verwerkt. Startpunt van de gebeurtenissen is als Elisabeth, een doodgewone huisvrouw uit een buitenwijk, op een morgen besluit genoeg te hebben van haar alcoholistische en agressieve echtgenoot en met haar twee kinderen aanklopt bij de commune van haar broer Göran. De zachtmoedige Göran heeft net die ochtend op aandringen van zijn vriendin weer even de ideologische puntjes op de i gezet. Natuurlijk mag zij naar bed met iemand anders als zij daar zin in heeft, want ze houdt toch van hem? En ze zijn toch anders, ja béter, dan al die saaie burgermannetjes met hun veilige leventjes?

De introductie van twee schoolgaande kinderen, die van eigen slaapkamers, en van de verfoeide bourgeois Pippi Langkous met haar zak vol geld en hotdogs houden, brengt de fragiele communestructuur aan het wankelen. Opeens draait het niet meer alleen om intenties en principes. Terwijl hun ouders zich overgeven aan homoseksuele experimentjes, marxistische propaganda en luidruchtige discussies overgoten met rode wijn, spelen de kinderen `Pinochetje' met realistische martelingen op de koop toe. Daar heb je helemaal geen felgekleurd oorlogsspeelgoed voor nodig.

,,De kinderen zijn de enigen in Together die veranderingen teweeg kunnen brengen en de buitenstaanders degenen die de hoofdpersonen de ogen kunnen openen over het feit dat ze te star en strak in hun overtuigingen vast zijn komen te zitten'', meent Moodysson. ,,In feite zijn al die volwassenen tamelijk onzekere en verloren zielen. Ze proberen zekerheid te putten uit al die ideologische do's en don't's, maar ze zijn veel te veel met zichzelf bezig om zich om anderen te bekommeren. Dat leverde tamelijk schrijnende situaties op, zoals moeders die hun kinderen leerden masturberen. Of, zoals in de film, een volwassen vrouw die een puberjongen probeert te kussen en hem haar borsten laat zien. Dat is nog net geen seksueel misbruik, maar het komt akelig dichtbij.''

Het probleem, denkt Moodysson, is dat mensen er in de jaren zeventig achter kwamen dat ze hun verantwoordelijkheden moesten nemen. ,,Ze ontdekten dat hun idealen botsten met de realiteit. Hoe meer ze aan hun principes vasthielden, hoe fundamentalistischer ze werden. En van fundamentalisten hoef je per definitie geen revolutie te verwachten.''

Vegetariër

In Moodysson zelf schuilt ook wel iets van een idealist, denkt hij, maar niet van het navelstaarderige, dogmatische soort dat hij in Together portretteert. Behalve dat hij vegetariër is en zijn vrouw niet slaat, probeert hij zijn betere wereld vooral door zijn filmkunst te bereiken. ,,Films moeten niet alleen maar vragen stellen, maar ook antwoorden geven. Het is veel te gemakkelijk om een vrijblijvend pleidooi voor tolerantie en begrip te houden. Ik probeer in mijn films ook te laten zien op wat voor manier je dat kunt bereiken.''

Vandaar dat Moodysson de veelgemaakte vergelijking met de twee Dogma-films The Idiots (Lars von Trier) en Festen (Thomas Vinterberg) niet terecht vindt. ,,The Idiots en Festen zijn veel pessimistischer over de menselijke natuur. Ze laten zien hoe mensen die zich door hun gevoelens laten meeslepen kunnen ontaarden. Natuurlijk is dat waar. Maar het omgekeerde is ook waar. Als mensen door omstandigheden slecht kunnen worden, dan betekent dat dat ze het goede ook in zich hebben.''

Overeenkomsten met de Dogma-beweging zijn er echter ook. Niet toevallig was Lars von Trier-producent Peter Aalbaek Jensen van de Deense productiemaatschappij Zentropa als coproducent bij Together betrokken. Maar ook stilistisch en thematisch zijn de films verwant. Net als in The Idiots en Festen probeert Moodysson het functioneren van groepsprocessen te ontrafelen. Moodysson bevestigt zich qua werkwijze door de Dogma-beweging te hebben laten inspireren.

,,Voor mijn gevoel heb ik Together, weliswaar in een kortere tijd en voor een beperkter budget, op dezelfde manier gedraaid als Fucking Åmål. Dat die film er wat conventioneler uitziet, heeft te maken met het verhaal, dat heel duidelijk twee hoofdpersonen had. Dan ga je meer met shots en tegenshots werken, omdat je de reacties van de hoofdpersonen op elkaar wilt peilen. Het voordeel van de Dogma-manier van werken is dat je de camera gewoon ergens in de hoek kunt zetten en de acteurs alle vrijheid kunt geven die je wilt. Dat heeft zeker als je met veel verschillende hoofdpersonen werkt, zoals in Together het geval is, veel voordelen. Het is directer en naturalistischer. Doordat de camera met de personages meebeweegt, hoef je geen scènes te herhalen. Dus dat gaat sneller. En ja, dat is dus ook veel goedkoper.''

Een echte Dogma-film zal hij niet snel maken, ook al is hem dat wel gevraagd. Daarvoor houdt hij te veel van verhalen bedenken en vertellen. ,,Achter mijn schrijftafel voel ik me op mijn best. Ik geniet ervan om een klein universum te creëren en dan uit te zoeken hoe verschillende karakters daarbinnen op elkaar reageren.''

Verwant

Voelt hij zich dan misschien toch meer verwant met Ingmar Bergman, voor Zweedse filmmakers een onvermijdelijk ijkpunt? De meesterfilmer van het psychologische relatiedrama mag zich dan uit het actieve filmende leven hebben teruggetrokken, de verrichtingen van zijn jongere collega's volgt hij nog steeds, getuige zijn veel geadverteerde aanbeveling dat Fucking Åmål, het `eerste meesterwerk van een jong genie' was.

,,Ingmar Bergman ken ik niet persoonlijk hoor'', relativeert Moodysson het compliment. ,,Net zoals iedereen van mijn generatie heb ik zijn films pas later gezien. Maar ik heb hem een brief geschreven om hem te bedanken en hem te vragen of we elkaar een keer konden ontmoeten. Geen idee waar die man woont. `Ingmar Bergman, Zweden' heb ik op de envelop gezet. Dus ik hoop dat het aankomt.''

Met twee geslaagde films, een bescheiden carrière als romancier en dichter en een eerste coproductie op zijn naam – van de Filmfestival Rotterdam-favoriet Jalla! Jalla! (later dit jaar in de Nederlandse bioscopen) – is de verleiding groot om in Lukas Moodysson de redder van de Zweedse film te zien.

,,Een film maken doe je samen. Schrijven daarentegen voltrekt zich in alle stilte. Dan heb je helemaal met niets of niemand te maken. Tussen die twee uitersten speelt mijn leven zich af. Ik ben blij dat ik Together heb kunnen maken. Een filmset is een raar soort woon- en werkgemeenschap. En je ziet aan het einde van de film dat mensen samen kunnen overleven als ze de deuren openzetten. En als ze anderen toestaan om af en toe de deur achter zich te sluiten. Dus ik ben ook blij dat mijn vrouw mijn voorstel om met onze kinderen en al onze vrienden in een moderne woongroep te gaan wonen niet serieus heeft genomen.''

`Together' is te zien in 11 theaters. `Fucking Åmål' is te huur bij de betere videotheek.

`Hippies' snuift de moeder vol verachting

`Vrije seks' fantaseert de vader verlekkerd