Lering en leedvermaak

Ook in Nederland hebben we het nieuwe generatieconflict: tussen de geboortegolvers of babyboomers, de protestgeneratie van de jaren zestig aan de ene kant en aan de andere de `verloren generatie' die na een opvoeding uit de losse pols in minder vrolijke tijden haar eigen weg moest zoeken. Ieder generatieconflict bestaat bij de gratie van een radicale veralgemening. De geboortegolvers hebben het nu voor het zeggen, zijn niet van hun zetels af te branden, en zijn hun wilde verleden vergeten. Ihr Herren die uns lernt wie man brav' lebe, und Sünd und Missetat vermeiden kann, dichtte Brecht. Zuerst muss Ihr uns was zu fressen geben! Dann könnt Ihr reden, damit fängt es an! De verloren generatie heeft niet zozeer over het eten te klagen als wel over machten invloed. Dit alles voorzover ik het begrepen heb. Ik ben geen geboortegolver en niet verloren. En zoals een andere wijsheid van lang geleden luidt: `Je moet erbij zijn geweest om erover te kunnen oordelen.' Wat niet wegneemt dat de generatiepolemiek aan me besteed is.

Een jaar of vijf geleden heb ik in het Whitney Museum of American Art de tentoonstelling Beat Culture and the New America 1950-1965 gezien. Daar was natuurlijk van alles op het gebied van alle kunsten te zien. Manuscripten van Ginsberg, Kerouac, Burroughs. Schilderijen van Rauschenberg, Oldenburg. Klassieke werkstukken van Kienholz. Je kon er koptelefoon opzetten en muziek horen. Met veel foto's werd het leven in de kunst van destijds weer tevoorschijn geroepen. Maar de tentoonstelling was meer, namelijk de reconstructie van dit hele naoorlogse tijdperk. De politiek, de Koude Oorlog, Vietnam, de sit-ins, McCarthy, Castro en Kennedy, veertig jaar later waren ze er weer allemaal. Binnen de muren van het museum was het de inrichters van de tentoonstelling gelukt, een reconstructie van het wezen van een voorbije wereld te maken. Dat was vanzelfsprekend zeer leerzaam. En behalve dat: voor degenen die erbij waren geweest, ook ontroerend.

In die tijd vierden de Vijftigers een lustrum. Ik stelde een museumdirecteur voor, ook zo'n tentoonstelling te maken, voor de Nederlandse kunsten in hetzelfde tijdvak, of misschien al beginnend bij de Bevrijding. Eerst in de literatuur de ruzie om de `erfenis van Forum', en in de schilderkunst de opkomst van de Experimentelen. En tegelijkertijd in de politiek de restauratie, de oorlog met de Republiek Indonesië. Een analoge totaal-evocatie, zal ik maar zeggen. Ik zal de rijen voor de loketten al voor me. Maar ook het leven van een museumdirecteur is niet gemakkelijk. Deze zat al tot zijn nek toe vol met tentoonstellingen, tot het toen nog aanstaande millennium. Ik begreep het, maar ik liet het denkbeeld in mijn hersens niet verpieteren.

Nu dit conflict dat meer is dan een generatieruzie. In Frankrijk is het opgeleefd na het verschijnen van de Elementaire deeltjes, van Michel Houellebecq. In Duitsland door de exemplarische carrière van Joschka Fischer, van stenen gooien naar de politie tot minister van buitenlandse zaken. De Verloren Generatie dringt erop aan dat degenen die nu op het pluche zitten, eindelijk eens een begin maken met hun eigen gewetensonderzoek. Niet iedereen is het gegeven, zich er naar het voorbeeld van de vorige Amerikaanse president ervan af te maken door te verklaren dat hij niet geïnhaleerd heeft, en onder ede: no sex with this woman. Bekennen! roept de Verloren Generatie. Staak het zakken vullen en spreek de waarheid! Met minder kan het niet.

Iedere volgende generatie verscherpt haar eigen portret door een sterke vereenvoudiging van de lotgevallen der voorgangers. Waarom niet? Ieder generatieconflict heeft eigenschappen van een rechtszaak waarin de jongste zich tot Openbaar Ministerie heeft benoemd. In het Duitse kwartaalschrift Lettre International, voorjaar 2001, geeft Volker Frick (geboren in 1960) een kort overzicht van wat in het ramp- & gloriejaar 1968 in de wereld gebeurde. Zo te lezen is het één groot toneel van chaos en bloeddorst. Martin Luther King vermoord, My Lai, massale arrestaties in Griekenland, Praagse lente wordt gesmoord, het houdt niet op. In Parijs breken de meidagen uit. Verbeelding aan de macht!

Een generatieconflict is een rechtszaak zonder rechter. Of, als die rol al wordt vervuld, dan door het publiek dat nooit tot een definitieve uitspraak komt. Het is ook een historische voorstelling, tot lering, vermaak en leedvermaak van de natie. Daarom houd ik vast aan mijn denkbeeld, ook al gaat ons Stedelijk Museum straks voor vier jaar dicht. Wanneer dat gaat gebeuren weet niemand. Er is dus nog tijd voor een prachtige tentoonstelling! Grijp de kans!

    • H.J.A. Hofland