`Kunst is zelfbedrog, grandioze oplichterij'

De Amerikaanse schrijver Daniel Menaker schreef een boek over een man die in psychoanalyse is bij een bodybuildende Cubaan. ,,Een schrijver is als een taart'', zegt Menaker. ,,Hij snijdt steeds plakjes van zichzelf af.''

,,Ik denk dat het gevaarlijk voor mij zou zijn om een fulltime schrijver te worden, net als voor zoveel andere schrijvers'', zegt de Amerikaanse schrijver en redacteur Daniel Menaker. ,,Schrijvers werken altijd alleen, heel introspectief, en het maakt ze nog gekker dan ze al waren.'' Menaker (51) spreekt uit ervaring: twintig jaar werkte hij als redacteur bij het tijdschrift The New Yorker, en tegenwoordig begeleidt hij als senior editor schrijvers bij uitgeverij Random House. ,,Ik raad jonge schrijvers altijd aan om eerst iets anders te gaan doen, een andere baan te nemen, zodat ze zich niet al te zeer terugtrekken in hun eigen wereldje.'' Toch staat juist introspectie centraal in zijn eerste roman, De behandeling. Het boek, gesitueerd in het New York van de vroege jaren zeventig, vertelt de geschiedenis van de jonge docent Jake Singer die, verlaten door zijn vriendin en vastgelopen in een baantje zonder vooruitzichten, in psychoanalyse gaat bij dr. Morales, een tirannieke, bodybuildende, katholieke Cubaan die zichzelf `de laatste freudiaan' noemt. De resulterende frontale botsing tussen deze twee persoonlijkheden en de verreikende invloed van dr. Morales hebben grote gevolgen voor Jakes leven. Menaker was onlangs in Nederland ter gelegenheid van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van De behandeling.

Introspectie

,,Ik liet het boek in de jaren zeventig spelen,'' vertelt Menaker, ,,deels omdat het dichter bij mijn eigen leven stond – ik was toen zelf jong en in analyse – maar ook omdat het een tijdperk was dat psychoanalyse heel gewoon was, vooral in New York. In 1995 had Jake waarschijnlijk wat pillen voorgeschreven gekregen. Er heerst nu een bepaald economisch ideaal van werk en productiviteit waarin geen tijd overblijft voor zelfonderzoek. Ik geloof oprecht dat introspectie nu misschien dan wel niet uit de mode is, maar toch op z'n minst beschouwd wordt als selfindulgent en contraproductief. Ik vind psychoanalyse juist heel behulpzaam voor een schrijver. Je krijgt meer empathie voor anderen, ziet hun interessante complexiteiten, word je meer bewust van subtiliteiten en nuances. Heel nuttig! Freud is grotendeels in diskrediet gebracht tegenwoordig, en terecht, maar ik denk dat zijn idee van het onderbewuste nog steeds erg belangrijk is. Freud is als een dode Griekse god die in kleine stukjes is gescheurd en nu alomaanwezig is,'' vervolgt Menaker. ,,Kijk maar eens naar het eerste het beste management-trainingboek.''

Wellicht verklaart dat ook de zonderlinge herkenbaarheid van een toch zo exotische hard core freudiaan als dr. Morales. Hoewel Jake als feitelijke hoofdpersoon van De behandeling fungeert, is Morales overduidelijk de meest indrukwekkende en fascinerende creatie in het boek: rigide op het dictatoriale af, sprekend in een bloemrijk schoolboeken-Engels dat doorspekt is met geestige uitspraakfouten, alles op een heel botte manier reducerend tot seksuele impulsen, maar dan opeens overschakelend op een stroperige, gekaramelliseerde toon wanneer hij zijn cliënten vraagt hun daadwerkelijke seksuele ervaringen te beschrijven.

Menaker: ,,Morales lijkt een gevoelige snaar te hebben geraakt bij een heleboel lezers. De helft van de mensen die het boek hadden gelezen vond dat hij, als hij gebaseerd was op een echte persoon, van zijn beroep uitgesloten zou moeten worden. De andere helft zei: geef me zijn telefoonnummer. Ikzelf ben gefascineerd door mensen die ouder en machtiger zijn, èn kleurrijk, sadistisch en gemeen. Ik ben van plan om ooit nog eens een boek te schrijven over Tina Brown, de voormalige hoofdredacteur van The New Yorker, omdat zij net zo is. Mensen die andere mensen vertellen wat ze moeten doen interesseren me bijzonder. Waarschijnlijk stamt het allemaal uit mijn jeugd: mijn ouders waren communisten en zeer antiautoritair. Het idee van autoriteit intrigeert me nu dus mateloos, en dr. Morales is de ultieme tiran.

,,Daarbij is hij ook nog een voyeur, en hij is verliefd op zijn patiënt, al beseft hij het niet. Hij ziet in Jake een soort zoon en opvolger. Iemand zei eens tegen me: alle medische beroepen heben hun eigen pathologieën. Psychoanalytici zijn voyeurs, per definitie. Maar het goede nieuws is dat ze je daarnaast ook willen helpen, in het gunstigste geval. En ondanks Morales' dictatoriale gedrag steekt Jake er wel iets van op, in weerwil van zichzelf,'' aldus Menaker, die steeds over zijn personages praat alsof het echte kennissen van hem zijn. Maar, legt hij uit, ,,als Morales al gebaseerd is op een echte persoon, dan ben ik dat waarschijnlijk zelf, helaas. Ook ik heb mijn tirannieke kanten.''

Morales zegt ergens: er bestaan geen grappen, er bestaan geen toevalligheden. Zou hij ook zeggen: er bestaat geen fictie? Menaker: ,,Vermoedelijk wel, ja. Er bestaat geen fictie die de moeite waard is, waar niet een groot deel van de auteur in is verwerkt. Zelfs als het geen autobiografisch boek is, is het nog autobiografisch, altijd. De schrijver is als een taart, hij snijdt steeds plakjes van zichzelf af, en in de meeste goede literatuur zijn de personages afsplitsingen van de auteur.''

De contingentie en de toevalligheden die Morales als freudiaan en als katholiek zo hevig ontkent, zijn voor Menaker juist een steeds terugkerend thema. Het komt bijvoorbeeld tot uiting in de manier waarop Menaker in zijn boek de willekeurige samenhang van familie toont, een toevalligheid die al begint met de conceptie zelf: `a shot in the dark, if ever there was one', aldus Jake. Families als die van Jake vallen uiteen, terwijl zijn vriendin Allegra een hecht gezinnetje weet op te bouwen uit een toevallig samenraapsel van adoptiefkinderen. Menaker: ,,Adoptie fascineert me. Alle bestaan is contingent, maar adoptie toont het in verhevigde mate. Het idee voor Allegra's gezin kwam toen ik een radio-interview hoorde met een vrouw die twee geadopteerde kinderen had. Elke avond kwam ze thuis en creëerde ze een bestaan samen met drie andere mensen zonder enige biologische relatie tot elkaar. Dat scheen mij een soort wonder toe. You can make a family out of anything, anywhere, at anytime.''

Grote zwarte zee

Kunst, volgens Menaker, is de illusie die we creëren om aan die contingentie een betekenis en een zin toe te kennen, de hele berg trucs die `zorgen dat wij niet verdrinken in de grote zwarte zee van alles wat wij niet kennen en niet kunnen beheersen, en het paradoxale vermogen van diezelfde illusies om ons een dragelijke notie te geven van de diepte van die donkere zee', zo schrijft hij in De behandeling. ,,Orde uit chaos te scheppen, de illusie van structuur en controle, is ook wat ik probeer te bereiken met het schrijven van mijn verhalen,'' zegt Menaker. ,,Tegelijkertijd wil ik de futiliteit ervan articuleren. Kunst is zelfbedrog, een manier om onszelf voor de gek te houden, een grand con, grandioze oplichterij. Maar grandioos niettemin.''

Daniel Menaker: De behandeling

(The Treatment). Vert. Guido Golüke.

Atlas, 301 blz. ƒ49,90

    • Corine Vloet