Van stukjes bezeten

Je kunt het zo gek niet bedenken of er bestaat een club van. Wereldreizigers, bonsai-fans of biografen, allemaal hebben ze zich verenigd. Deel 18 in een serie: de legpuzzelaars.

Tweemaal per jaar ontmoeten ze elkaar in Maarssenbroek, de leden van het Nederland Legkaartologen Gilde. Ze leggen, ruilen of verkopen (leg-)puzzels en wisselen ervaringen uit. Het Gilde, dat in 1992 is opgericht door bioloog en puzzeldeskundige Gerard Bekkering, telt inmiddels 100 leden. Bekkering: ,,Deze hobby wordt door de naaste omgeving niet altijd serieus genomen en nieuwe leden zijn opgelucht wanneer zij op de eerste clubdag gelijkgestemden ontdekken.''

Bekkering en zijn echtgenote Betsy puzzelden thuis altijd graag met ouderwetse houten handgezaagde legpuzzels uit familiebezit. Ze besloten oude puzzeldozen te vergaren voordat het te laat was. Gaandeweg verlegden ze hun belangstelling en ging het echtpaar op onderzoek naar de geschiedenis van de legpuzzel. Ze bezochten musea, deden archiefonderzoek en benaderden fabrikanten. In 1988 schreven ze het boek `Stukje bij beetje', over de historie van de legpuzzel.

De allereerste (tot nu toe bekende) legpuzzel komt uit Engeland en was gemaakt van mahoniehout. John Spilsbury, een Londense landkaartenmaker, had een manier bedacht om aardrijkskundige kennis op speelse wijze over te dragen. Hij plakte een landkaart op een houten plaat en zaagde de lands- en provinciegrenzen uit. In de Londense stratengids van 1763 stond Spilsbury al vermeld als Graveur en Verzager van Kaarten op Hout. De oudst bewaarde Nederlandse landkaartenpuzzel is vermoedelijk van voor 1770. Na verloop van tijd werden niet alleen landkaarten, maar ook gravures van bijbeltaferelen of afbeeldingen uit opera's en veldslagen op hout geplakt en in stukjes gezaagd. Weer later, tussen 1930 en 1940, werd de legpuzzel ontdekt als drager van reclameboodschappen. Calvé liet bijvoorbeeld overtollige reclameplaten van de intocht van Arretje Nof tot legplaten versnijden. En de firma Bussink gaf een puzzel uit met het Deventer Koekhuisje getekend door E. Bokhorst.

De leden van het Gilde zijn grofweg in drie categorieën te verdelen. De wedstrijdpuzzelaars, de verzamelaars en de zagers. De eerste categorie reist eenmaal per jaar naar het Gooi voor een nationale snelpuzzelwedstrijd, georganiseerd door de Volksuniversiteit Laren e.o. Alle deelnemers krijgen dezelfde puzzel uitgereikt en dan begint de strijd om de eerste plaats. Bekkering ,,Vorig jaar is de wedstrijd gewonnen door iemand die begon met willekeurig stukjes uit de doos, even keek naar de afbeelding en ze – zo bleek later – direct op de goede positie plaatste.''

Het type verzamelaar struint rommelmarkten en winkels af op zoek naar een bepaald thema of naar de puzzel met de meeste stukjes. Dat is voorlopig nog De Nachtwacht met 16.000 stukjes, verdeeld over vier dozen. Bekkering zelf behoort meer tot de zagers, al verzamelt hij ook puzzels tot 1950 en restaureert hij op verzoek incomplete exemplaren. Hij toont een paar gezaagde werkstukken, veelal dierenfiguren van blank triplex die met een elektrische figuurzaag in onregelmatig gevormde stukjes zijn gezaagd. Zijn echtgenote houdt ook van zagen. In een oogwenk krabbelt ze een puzzel van een eikenboom op papier. Het zagen vindt ze niet moeilijk. ,,De kunst is gemaakte foutjes al zagende te herstellen.''

Er bestaan verschillende zaagstijlen: Engels, Duits, Frans, oortjes, afkalvend, interlocking enzovoorts. Sommige puzzels hebben ingebouwde grapjes. Op de afbeelding van Postillon d'Amour (plm. 1925) lopen de zaagsneden langs de contouren van rokken, schorten en hoofden van de meisjes en in de achtergrond zitten stukjes verstopt in de vorm van een poesje, koeienkop en een bel.

De houten puzzels zijn allang vervangen door exemplaren van triplex en bordkarton. Niet de favorieten van Bekkering, die een voorkeur heeft voor de oudere omdat er zoveel over uit te pluizen valt. Eigenlijk vindt hij de doosjes belangrijker dan de inhoud. ,,Het is leuk om te achterhalen waar en wanneer de puzzel is gefabriceerd.''

Wanneer een door zijn familieleden onbegrepen puzzelaar wordt uitgezonden naar Engeland, de bakermat van de legpuzzel, kan deze altijd nog lid proberen te worden van de Britse evenknie van het Gilde, `The Benevolent Confraternity of Dissectologists': De welwillende broederschap van legpuzzeldeskundigen.

Het Nederlands Legkaartologen Gilde. Lidmaatschap ƒ10/jr. Aanmelden: G.H. Bekkering, J.P. Coenstraat 24, Enschede 053-4300691. Expositie `Een wereld van stukjes' t/m 10 juni in Historisch Museum `Oald Hengel', Beekstraat 51, Hengelo. Di t/m vr 10-17u za zo 14-17u (na 1/5 alleen de eerste zondag van de maand van 13-17u).

    • Marion van Eeuwen