Milhaud-dag moet verrassen

In Utrecht wordt zondag met drie concerten aandacht besteed aan bekende en onbekende werken van de Franse componist Darius Milhaud. ,,Speel je Milhaud slap, dan blijft er niets van over. Maar als je geniet van de vormen en de kleuren, dan is het goede, érg goede muziek!''

Niet om het zoveelste geboortejaar of een sterfdag te herdenken, maar zomaar, zonder actuele aanleiding, klinkt zondag in het Utrechtse Muziekcentrum Vredenburg de hele dag uitsluitend muziek van de Franse componist Darius Milhaud (1892- 1974).

,,Voor zo'n afgezaagde aanleiding als een herdenkingsjaar hadden we deze dag nooit georganiseerd'', lacht Mark van Dongen, artistiek medewerker van strijkorkest Nieuw Sinfonietta Amsterdam en coördinator van de programmering van De Dag van Darius Milhaud. ,,Herdenken is niet waar het ons om gaat. Waar het wél om gaat is in één dag een zo verassend en gedifferentieerd mogelijk beeld te schetsten van Milhauds oeuvre. Velen kennen La création du monde, sommigen kennen Scaramouche, maar bijna niemand kent de rest van Milhauds bijna vierhonderd werken tellende opuslijst. Ten onrechte! Zeker zijn vroege werken zijn vaak ijzersterk.''

De Dag van Darius Milhaud staat niet op zichzelf. Eerder waren in Utrecht muzikale themadagen gewijd aan werk van Alfred Schnittke ('94), Frank Martin ( '97) en Bohuslav Martinu ('98) - eveneens eigenzinnige componisten van wie een groot deel van het oeuvre ten onrechte weinig bekendheid geniet. ,,Dat dit jaar voor Milhaud werd gekozen, was een beetje toeval'', bekent Mark van Dongen. ,,We hadden aanvankelijk ons oog laten vallen op Ernst Krenek, maar dat kon om organisatorische redenen niet doorgaan. Brainstormend kwamen we toen op Milhaud, nota bene een van de meest productieve componisten van de twintigste eeuw! Milhaud weigerde nooit een compositieopdracht. Dat maakte het overigens absoluut niet makkelijker om één dag met zijn muziek samen te stellen. De vroege stukken zijn het best, maar de late stukken moeten óók klinken om een realistisch beeld van zijn ontwikkeling te geven. Het was een maandenlang proces van véél zitten, luisteren en afwegen.''

Darius Milhaud vormde in Parijs een `groep van zes' met medecomponisten als Francis Poulenc en Arthur Honegger. Zij slechtten de muur tussen hoge kunst en lage kunst door invloeden uit volksmuziek en jazz in hun werken toe te laten. Voor hoboïst Werner Herbers, leider en oprichter van de Ebony Band, ligt daarin ook Milhauds sterke kant. Herbers dirigeert zijn ensemble op De Dag van Darius Milhaud in zes van de in totaal negentien geprogrammeerde werken. ,,Darius Milhaud is in mijn optiek de belangrijkste componist van `Le Six','' stelt Herbers.

,,De muziek van Honegger en Poulenc wordt meer uitgevoerd, maar Milhaud is een belangrijker vernieuwer. Zijn balletmuziek La création du monde is een van de vroegste stukken met jazzinvloeden. En Milhauds muziek klinkt in zijn algemeenheid extreem divers en kleurrijk. Toegegeven, vierhonderd werken is veel. Een kleiner aantal composities zou de kwaliteit van zijn oeuvre als geheel hebben versterkt, want niemand kan elke dag een kookpunt van inspiratie bereiken. Maar de muziek van Milhaud is wel te allen tijde origineel. Braziliaanse invloeden, jazz, polytonaliteit, noem maar op. Ik geloof niet dat ik een stuk van Milhaud dat ik niet ken ooit aan de klankkleur of idioom zou kunnen herkennen.''

In vier dagen repetitietijd moeten alle werken die op De Dag van Darius Milhaud zullen klinken, worden ingestudeerd. Het Nederlands Kamerkoor, dat te beluisteren is in twee koorwerken en de opera Les malheurs d'Orphée, gaat aansluitend nog met een aanvullend Milhaud-programma op tournee. ,,Er is niet veel repetitietijd'', beaamt Werner Herbers op de eerste repetitiedag van de Ebony Band. ,,Gelukkig zijn lang niet alle werken even moeilijk. La création du monde - dàt is lastig. Dat moet jazzy en soepel klinken, en dat kost tijd. Maar bij een stuk als het Concertino d'été voor altviool en ensemble was eigenlijk het grootste probleem alle partituren op te sporen en speelklaar te maken. Vaak bleken er alleen maar partijen te zijn en geen partituur, of was er zo in de muziek gekliederd dat ik dagen bezig was met vlakgum en correctielak.''

Ook de opnames die Milhaud als dirigent van eigen werk vastlegde, deden het repetitieproces vooraf geen goed. ,,Milhaud was een vreselijk dirigent," grinniken Van Dongen en Herbers eensgezind. Herbers: ,,Roland Krämer, altviolist in het Concertino d'été, dacht op de repetitie dat een passage verkeerd liep. Wat we speelden was volgens de partituur goed, maar op de opname onder Milhauds leiding loopt de muziek op die plek inderdaad totaal uit de hand. Het is dus zaak je van die opnames helemaal niets aan te trekken!''

Mark van Dongen: ,,Het ontdekken van nieuwe werken bleek ook op De Dag van Martinu het allerleukst op het moment dat alles onder elkaar stond. Pas wanneer je muziek goed speelt, ontdek je de kwaliteit. Voor Milhaud geldt dat zeker. Zijn muziek is scherp, kernachtig. Een beetje surrealistisch, soms. Veel van zijn stukken raken erg aan de sfeer van de films van Cocteau. Juist dat karakter maakt Milhaud tot een componist die je sterk moet spelen, of niet. Speel je zijn muziek slap, dan blijft er niets van over. Maar als je geniet van de vormen en de kleuren, dan is het goede, érg goede muziek!''

De Dag van Darius Milhaud door de Ebony Band, Nederlands Kamerkoor, Nieuw Sinfonietta Amsterdam en het Nationaal Kinderkoor o.l.v. Werner Herbers, Stephen Layton en Wilma ten Wolde: 22/4 Muziekcentrum Vredenburg, Utrecht. Res.: (030) 231 45 44