Verzameld werk

Sinds kort staan alle egytologische publicaties van na de ontcijfering van het hiërogliefenschrift op cd-rom. Ook voor papyri en Griekse inscripties bestaan in Leiden bibliografische projecten. Maar hoe lang nog?

Na het opstarten van de cd-rom tikt Willem Hovestreydt, egyptoloog aan de Universiteit Leiden, de zoektermen `stone' en `rosette' in. Twee tellen later zijn uit de circa 60.000 tijdschriftartikelen en boeken die het schijfje bevat 68 treffers gevist. Op het scherm prijken de titels, vergezeld van een samenvatting. Niet alleen in het Engels, ook Duits- en Franstalige publicaties staan erbij. ``Het zoeksysteem is buitengewoon flexibel en heeft ingebouwde woordenboeken'', zegt Hovestreydt. ``Wie om `stone' vraagt krijgt vanzelf ook treffers met `stein' en `pierre'. Ook weet het systeem dat naast `rosette' ook de spelling `rosetta' voorkomt. Zo nodig kun je eigen varianten toevoegen.''

Op 28 maart is de cd-rom Egyptological Bibliography 1822-1997 gepresenteerd. Alle egyptologische vakliteratuur sinds de ontcijfering door Champollion van het hiërogliefenschrift staat erop, inclusief indexen van auteursnamen, goden, koningen, geografische termen, enzovoort. Prijs: 99 dollar. ``De cd-rom is ook bedoeld voor niet-egyptologen en amateurs'', zegt Hovestreydt. ``Populair-wetenschappelijke artikelen en boeken zitten er net zo goed tussen, daar kijken we niet op neer. Een Amerikaanse docent op een college in de Mid-West die een verhaal over het oude Egypte moet houden kan zo literatuur uitzoeken en die bij een vakbibliotheek opvragen.''

De cd-rom is gemaakt door de redactie van de Annual Egyptological Bibliography (AEB), een project dat al sinds 1947 bestaat. In dat jaar besloot de zojuist opgerichte Internationale Associatie van Egyptologen dat er gezien de toenemende versnippering van vakpublicaties over talloze tijdschriften, congresbundels, Festschriften, reisverslagen en monografieën behoefte bestond aan een handzaam jaarlijks overzicht van titels in combinatie met (neutrale) samenvattingen.

bijeengeharkt

Het was de Leidse egyptoloog Jozef Janssen die als eerste de taak op zich nam deze bibliografie te maken. Tot zijn dood in 1963 produceerde hij vrijwel in zijn eentje 16 delen, waarna anderen het stokje overnamen. Hovestreydt: ``Aanvankelijk domineerde het Frans, nu is dat Engels. In de beginjaren werd het meest uiteenlopende materiaal bijeengeharkt, tot historische romans aan toe. Je kon alleen zoeken op op auteursnaam, pas met het deel over 1979 kwam er een indeling in hoofdcategorieën. Wie een serieuze interesse in het oude Egypte heeft, kan niet om de AEB heen. Veel egyptologen begeven zich op meerdere terreinen en je kunt niet én de filologie én de godsdienstgeschiedenis én de politiek-sociale geschiedenis bijhouden.''

Toen in de jaren zeventig het aantal egyptologische publicaties de pan uit rees, ontstonden er bij de AEB flinke achterstanden. Tot overmaat van ramp bezuinigde de Leidse universiteit in 1992 een van de twee medewerkers weg. Hovestreydt, zelf sinds 1990 redacteur: ``Met veel moeite vonden we onderdak bij het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, dat ook in Leiden zit, en gingen we met 1,7 plaats verder. Op dat moment is ook de knoop doorgehakt en hebben we besloten dat we ieder jaar een deel publiceren en desnoods wat perifere literatuur laten liggen. Er verschijnt zoveel, je kunt niet alles achterhalen. Gelukkig laat inmiddels een groeiend aantal tijdschriften artikelen vergezeld gaan van samenvattingen, iets wat bij de exacte wetenschappen al veel langer gebruik is. Dat scheelt een hoop werk.''

Gingen er vroeger stapels uitgetikte papieren naar de Leidse uitgeverij Brill, nu wordt ieder deel van de AEB door de redacteuren op het scherm opgemaakt en in kant en klare PDF-files naar de drukker gestuurd. De oplage ligt rond de 450 stuks. Voorlopig zal de papieren versie naast de cd-rom blijven verschijnen. Overigens werd deze week bekend dat de Leidse letterenfaculteit het plan heeft opgevat haar jaarlijkse bijdrage van 150.000 gulden aan het project (1,25 post) per 2003 te halveren. Hovestreydt: ``De situatie ziet er grimmig uit. We zullen alles in het werk stellen om te voorkomen dat deze bezuiniging het einde van de AEB inluidt.''

Aan de cd-rom is drie jaar gewerkt. Hij draait op Windows 95 en zijn opvolgers. Omdat Microsoft weinig vriendelijk staat tegenover gebruikers van diakritische tekens (punten, streepjes en accenten boven en onder letters), leverde het schrijven van de programmatuur veel hoofdbrekens op. Naast de AEB bevat de cd-rom tevens de Biblographie Altägypten 1822-1946, drie jaar geleden bij uitgeverij Harrassowitz gepubliceerd. De Duitse egyptologe Christine Beinlich heeft er achttien jaar aan gewerkt om zo het gat te vullen tussen 1822, het jaar dat Champollion het hiërogliefenschrift ontcijferde, en 1947, het startjaar van de AEB. De Duitse aanvulling levert overigens alleen titels en geen samenvattingen.

Een groot voordeel van de cd-rom is dat er via (tweejaarlijkse) updates onbeperkt titels zijn toe te voegen, ook al gaat het om publicaties uit een grijs verleden. Zo bevat de nu verschenen eerste versie een aantal Arabische titels waarop de AEB pas recentelijk is geattendeerd. Ook is dankbaar geput uit de Bibliografia Egiptològica Ibèrica, die sinds 1995 in Barcelona verschijnt en Spaanse, Portugese en Catalaanse titels bevat. Hovestreydt: ``We rekenen erop dat gebruikers van de cd-rom fouten en aanvullingen aan ons zullen doorgeven. Maar als we op een artikel in een uitgave van een lokale egyptologische vereniging worden geattendeerd, willen we dat blad wel eerst zien.''

Zie ook www.leidenuniv.nl/nino/aeb.html

    • Dirk van Delft