Vertragende versnelling (De kleine wetenschap nr. 21)

Als we zeggen dat iemand zichzelf in zijn staart bijt, wat bedoelen we dan? Dat die mens in staat van grote opwinding zichzelf kwaad doet. Voor alle zekerheid Van Dale geraadpleegd. Bij staart staat veel, maar niets met bijten. Bij bijten: de tanden in iets zetten. `Door de zure appel heen bijten, zie bij appel. Om in te bijten, gezegd van iets dat er zeer aantrekkelijk uitziet, m.n. van een aantrekkelijke vrouw.' Het ligt voor de hand dat je dan nog even bij `aantrekkelijke vrouw' kijkt, om naar bijten te worden verwezen. Voor je het weet hebben de lexicografen je op een ander spoor gebracht.

Dit stukje gaat over onze postmoderne samenleving en mijn stelling dat die zichzelf iedere dag harder in haar staart bijt. Onze samenleving dwingt ons ertoe ons tegen onze wil iedere dag in eigen staart te bijten. Ik gebruik mijn eigen ervaringen, niet als bewijs, niet om medelijden op te wekken, maar omdat ik zeker weet dat de lezers een gevoel van herkenning zullen krijgen.

Het vliegtuig waarmee 270 mensen en ik naar Schiphol zouden gaan, naderde het begin van de startbaan, maar hield halt. De gezagvoerder vertelde dat hij een van de systemen niet vertrouwde zodat er een monteur bij moest komen. Na anderhalf uur bleek het systeem in orde. Toen waren er 24 wachtenden voor ons, zodat het nog een half uur duurde voor we opstegen. In een geval van ernstige vertraging komen dan meestal de weergoden de luchtvaartmaatschappijen met een krachtige staartwind te hulp, zodat de vertraging meevalt. Daar staat dan weer tegenover dat door onze overvoeding de kans dat je een vetzuchtige naast je hebt, steeds groter wordt. Aan de strijd om het niemandsland van de armleuning hoef je niet eens meer te beginnen. Op Schiphol was de bagageband kapot. Nog geluk gehad, want dezelfde avond brak er voor de tweede keer dit jaar brand uit. De ochtend daarop vertelde de directie van de mainport dat alles onder controle was.

Wat kan een mens verder overkomen. Een laptop die ik drie weken niet gezien had, gaf een gierend geluid en bleef ontoegankelijk. Reparateurs hadden wachtlijsten van maanden. Moest naar Den Haag, maar de spoorwegen staakten. Dan maar drie dagen later. Weer staking. Taxi huren? Dat kost u 415 gulden zonder fooi, zei de chauffeur, en er staat 40 kilometer file. Je neemt je toevlucht tot de ouderwetse telefoon, maar dan blijkt dat steeds meer mensen zich verschansen achter hun antwoordapparaat. Hoe meer vertragingen, hoe groter de haast. De hoofdstad is veranderd in een complex van diepe kuilen. Hoe minder tijd je hebt, hoe groter de kans dat je rennend in een kuil valt.

Sinds de eerste treinen zijn gaan rijden, is iedere technische vernieuwing er op gericht het tempo te versnellen zodat de mensen meer kunnen doen. Van de oudste locomotief tot de meest geavanceerde computer – alles hoort tot het versnellingsgereedschap. In de vroegste perioden van de moderne tijd was dat alleen toegankelijk voor de rijksten. In de loop van anderhalve eeuw is het a. in verscheidenheid duizelingwekkend toegenomen, b. ingewikkelder geworden zodat alleen specialisten nog weten hoe het werkt, en c. gedemocratiseerd. Dit betekent dat miljoenen in hoger tempo met elkaar verkeren in een hechter web van communicatie, terwijl de draden minder te vertrouwen zijn. Bij intensievere communicatie breken de draden sneller.

Ik vraag me af of we het stadium naderen waarin een variant op de wet van de verminderende meeropbrengst van kracht wordt. We hebben al de wet van de remmende voorsprong. Londen was de eerste stad die verlicht werd met gaslicht en daardoor een van de laatste die aan de elektrische straatlantarens begon. Dan is er de wet van de stimulerende achterstand. Die wordt al niet meer door iedereen begrepen. Kan misschien vervangen worden door de wet van de verzadigende achterstand. Nu wordt de wet van de vertragende vernieuwing van kracht. Straks komt Bill Gates met Microsoft 2002, met nog meer elektronische barok. U moet met spoed naar Buenos Aires, belt de maatschappij. Wilt u dit, druk op toets 1, wilt u dat, toets 2, zus 3, zo 4. Iets anders: 5. U wilt iets anders. Daar klinkt de Bolero van Ravel.

Niet de snelheid neemt toe, maar door de illusie van de snelheid wordt het aantal wachtenden voor u groter. Die maken zich eenzaam maar toch als collectief steeds bozer. Zonder het van elkaar te weten, denken ze met tienduizenden tegelijk: Dat pikken we niet meer!

Met andere woorden: de wet van de vertragende vernieuwing heeft twee factoren. De eerste is die van de voortgaande technische perfectie, waardoor aan het systeem als geheel meer `barok' wordt toegevoegd, waardoor het kwetsbaarder wordt. De tweede is die van de ontgoocheling bij de consument, als hij ervaart dat zijn illusie van verhoogde snelheid buiten zijn schuld verandert in vertraging en stagnatie.

Een collectieve reactie daarop kan niet uitblijven. Daarover de volgende keer.

    • S. Montag