Schandaal Z-Afrika na miljardendeal

Twee jaar na dato lijkt de grootste wapenorder die de Zuid-Afrikaanse regering ooit sloot op een schandaal uit te draaien. Tientallen ANC-politici kregen een `voordelige' Mercedes.

Voor Tony Yengeni, fractievoorzitter van het Afrikaans Nationaal Congres, liep dondermiddag om 5 uur de termijn af waarop hij het Zuid-Afrikaanse parlement inzage moest geven in zijn dure levensstijl. Kwam de ANC-politicus eerlijk aan zijn vermogen of zetten Europese bedrijven, die in 1998 voor omgerekend 13 miljard gulden aan orders voor wapens binnenhaalden, hem in de bloemetjes? Yengeni zweeg in alle talen. De interne kamercommissie wachtte vergeefs op antwoord. Douglas Gibson, fractieleider van de Democratische Alliantie (DA), de grootste oppositiepartij, sprak vanmorgen van een ,,schokkende situatie''. ,,Als Yengeni niets te verbergen heeft, waarom geeft hij dan geen openheid van zaken?'', aldus Gibson. In Zuid-Afrika zijn velen er nu van overtuigd dat bij de miljardenorder door defensie grote sommen smeergeld zijn betaald. Het openbaar ministerie en de rekenkamer zijn bezig met een onderzoek.

Het chique leven dat Tony Yengeni in luttele jaren opbouwde werd de afgelopen weken door een aantal kwaliteitskranten in alle details voor het voetlicht gebracht. De voormalige activist, die tijdens de strijd tegen apartheid bekend stond als radicaal met een maoïstische inslag, rijdt tegenwoordig in een Mercedes van ruim 100.000 gulden, heeft een riante villa in Kaapstad en laat zich in alle opzichten de genoegens van het leven welgevallen. Op grond van zijn salaris zou Yengeni zich een dergelijke luxe nooit kunnen permitteren.

Na aanvankelijke ontkenningen van de zijde van politici en de industrie kwamen begin deze week de eerste bekentenissen. Zo gaf het Europese Luchtvaartkundige Defensie en Ruimte bedrijf (EADS), waarvan onder andere het Duitse bedrijf DASA onderdeel is, toe dat het Yengeni en 30 andere, nog niet bij naam genoemde leden van het ANC ,,op voordelige wijze'' aan Mercedessen heeft geholpen.

Yengeni was in 1997 en 1998 voorzitter van de kamercommissie voor defensie en in die hoedanigheid onderhandelde hij namens het ANC met internationale wapenfabrikanten over de defensie-order ter waarde van het recordbedrag van 43 miljard rand (ruim 13 miljard gulden). Eind 1998 werd het contract gesloten. Het zijn hoofdzakelijk Duitse en Britse bedrijven die de Zuid-Afrikaanse strijdkrachten van nieuwe vliegtuigen, onderzeeboten en helikopters zullen voorzien.

Het maandblad Noseweek maakt in zijn jongste editie melding van een bijeenkomst eind vorig jaar van hoge ANC'ers ten huize van Yengeni in Kaapstad. ,,Ik en anderen hebben geld op onze bankrekeningen staan waarvoor we geen verklaring hebben'', zou Yengeni daar gezegd hebben. ,,We zijn ook niet van plan het uit te leggen, aan niemand, want we hebben het verdiend.'' Douglas Gibson zegt desgevraagd er van uit te gaan dat het om betrouwbare informatie gaat. ,,Noseweek is niet een blad dat zulke verhalen verzint. Als dit werkelijk waar is, zit de corruptie in Zuid-Afrika veel dieper dan we dachten. Dit is zeer verontrustend.''

De ombudsman, het openbaar ministerie en de openbare rekenkamer zijn de drie instanties die momenteel een onderzoek instellen naar mogelijke onregelmatigheden bij de wapenaankopen. Het hoofd van het openbaar ministerie, Bulelani Ngcuka, zei vorige week dat vervolging nu ,,zeer waarschijnlijk is''. Hij trad niet in detail, maar liet wel doorschemeren dat Yengeni een van de verdachten is. ,,Ik acht het niet uitgesloten dat we sommige mensen zullen laten vervolgen'', aldus Ngcuka. In juli zal naar verwachting aan het parlement een rapport worden overhandigd.

Het ANC, de gebeten hond, hield tot nu toe de rangen keurig gesloten. Onthullingen over Yengeni en andere prominenten werden door partijwoordvoerder Smuts Ngonyama stelselmatig afgedaan als ,,laster en leugens''. Er zou een heksenjacht gaande zijn tegen Yengeni, en een campagne tegen het ANC om de partij te ondermijnen met ,,valse informatie''. Maar deze week klapte een parlementslid voor het ANC, Nyamezeli Booi, uit de school. Booi zei tegen de krant Rapport dat een wapenfirma hem een miljoen rand (ruim 300.000 gulden) had aangeboden als hij de order zou helpen binnenhalen. Booi noemde geen namen en zei dat hij het smeergeld had afgewezen.

Onder commentatoren en in de publieke opinie bestaat de stellige indruk dat de top van het ANC alles buitenspel zet wat niet in het eigen straatje past. In januari werd rechter Willem Heath, voorzitter van een anti-corruptie eenheid die onder de regering-Mandela werd ingesteld, bruusk op de vingers getikt. De rechter wilde de wapenaankopen tegen het licht houden, maar president Mbeki greep persoonlijk in en gelastte Heath zich erbuiten te houden.

Het ANC, dat over een tweederde meerderheid in het parlement beschikt, heeft steeds volgehouden dat er geen smeergeld is betaald of cadeaus zijn uitgedeeld. De partij wist een eventuele parlementaire enquête door de vaste kamercommissie voor openbare uitgaven tot nu toe tegen te houden. Toen het hoofd van de ANC-afvaardiging in de commissie, Andrew Feinstein, onlangs wèl voor een enquête pleitte, werd hij prompt aan de kant gezet door Tony Yengeni. De nieuwe ANC-man in de commissie is een vertrouweling van Yengeni.