De kroon of het meisje

Groot was de opluchting bij premier Kok toen Jorge Zorreguieta in São Paulo uiteinde- lijk toegaf. De vader van Máxima onder- tekende een ver- klaring dat hij zou wegblijven bij de bruiloft van zijn dochter met Willem- Alexander. Het had maar weinig gescheeld of de impulsiviteit van de prins had hemzelf de troon gekost. Scènes uit een aanstaand huwelijk.

Het is de enige winterdag met stevig natuurijs, vrijdag 19 januari. Historicus Michiel Baud neemt vanuit Amsterdam de trein naar Den Haag, met in zijn koffertje een uiterst delicaat rapport: de uitkomsten van zijn geheime onderzoek naar de omstreden rol van Jorge Zorreguieta ten tijde van het Videla-regime in Argentinië (1976-1981). Baud gaat het persoonlijk afleveren bij zijn opdrachtgever, het ministerie van Algemene Zaken. Dit is geen rapport om per post te versturen.

Luttele kilometers verderop zet Máxima Zorreguieta (29) onder begeleiding van haar vriend, prins Willem-Alexander (33), juist haar eerste schaatspasjes op de bevroren vijver van paleis Huis Ten Bosch. De Argentijnse heeft het koud. Ze verlangt naar de warme chocolademelk die haar is beloofd.

Het is in dit typisch Nederlands decor dat de kroonprins zijn Argentijnse vriendin ten huwelijk vraagt. Máxima zegt `ja'.

Nauw betrokkenen noemen de actie van Willem-Alexander op het ijs achteraf `onverstandig'. ,,Ik geloof dat hij smoorverliefd was en gewoon een daad wilde stellen. Het was een onvoldoende doordachte zet'', zegt een van hen. ,,Niet handig'', zegt een ander.

Op het moment van het aanzoek zijn de obstakels voor een huwelijk nog lang niet weggenomen. Premier Kok is vastbesloten de aanstaande schoonvader geen plaats bij verloving en huwelijk toe te kennen, hoewel hij dat dan nog niet met zoveel woorden aan het paar heeft gemeld. De conclusies van de historicus Baud liegen er niet om: uit Nederlands perspectief bezien is Jorge Zorreguieta `fout' geweest, wat een grote hinderpaal kan zijn voor de acceptatie van Máxima in Nederland.

Juist in deze precaire fase kiest Willem-Alexander een richting die geen weg terug meer toestaat. Na de winterdag raken de voorbereidingen van een verloving in een stroomversnelling, wat direct gevaar zou opleveren voor Willem-Alexanders aanspraken op de troon.

,,We zijn door het oog van de naald gekropen'', klinkt het in hofkringen. Het wordt met grote opluchting maar op voorwaarde van anonimiteit uitgesproken. Diverse `direct betrokkenen' willen wel praten, maar feitelijk willen ze niets gezegd hebben. ,,Het is allemaal zo verschrikkelijk gevoelig geweest.''

Sevilla, lente 1999

En het begon zo kalm. Willem-Alexander en Máxima ontmoeten elkaar in de lente van 1999, op een feest tijdens de Feria de Abril in het Spaanse Sevilla. Het duurt nog tot 31 augustus voordat de buitenwereld lucht krijgt van hun romance. Om de publicitaire druk van de ketel te halen, bevestigt premier Kok de `vriendschap' tussen de prins en Máxima. Het moet voorkomen dat wekenlang `wilde verhalen' in de media blijven rondzingen, zoals eerder gebeurde bij de vriendschap van de prins met Emily Bremers.

De relatie met Máxima Zorreguieta neemt al snel serieuze vormen aan. Bij de millenniumwisseling doet Máxima `toelatingsexamen' in de koninklijke familie, die een gezamenlijke vakantie in India doorbrengt. De maand daarop meldt de Rijksvoorlichtingsdienst dat Máxima zich in Brussel vestigt. Het brengt haar `inburgering' in een volgende fase.

Geheel rimpelloos verloopt Máxima's entree aan het Nederlandse hof niet. Langzaam zwelt de publieke discussie aan over de rol van haar vader in de Argentijnse junta. Binnen de koninklijke familie zelf vraagt men zich vertwijfeld af waarom Willem-Alexander niet een minder gecompliceerde partnerkeuze heeft kunnen maken. Ook koningin Beatrix heeft aanvankelijk zo haar reserves. Op vakantie in India leiden de keuze voor Máxima en het gevoelige verleden van haar vader nog tot een stevige ruzie tussen de kroonprins en zijn beide broers. ,,Het servies vloog nog net niet door de kamer'', zegt een ingewijde aan het hof.

Willem-Alexander houdt echter onverkort aan zijn keuze vast. Al omstreeks zijn achttiende verjaardag heeft hij Renate Rubinstein laten optekenen dat hij in de liefde zijn hart zal volgen – een uitspraak die hij later meermalen zou herhalen.

In de wekelijkse gesprekken tussen koningin Beatrix en premier Kok komt de relatie tussen de prins en Máxima regelmatig aan de orde. Na de zomervakantie van 2000 zet de premier de eerste stappen om de weg naar een verloving te verkennen. Kok, doordrongen van de politieke en publicitaire explosiviteit van de kwestie, besluit de voorbereidingen in handen te geven van een zeer beperkt aantal vertrouwelingen. Dat zijn: de secretaris-generaal van Algemene Zaken, eerst korte tijd Ad Geelhoed en vervolgens diens opvolger Wim Kuijken; plaatsvervangend SG Rob Visser, de rechterhand van Kok in constitutionele kwesties en secretaris bij de kabinetsformaties van 1994 en 1998; en de hoofddirecteur van de Rijksvoorlichtingsdienst, Eef Brouwers. Dit team van Algemene Zaken zal nauw in contact staan met Jaap Leeuwenburg, particulier secretaris van de kroonprins sinds 1995 en eerder op Binnenlandse Zaken betrokken bij `openbare orde en veiligheid'.

De antecedenten van Máxima's vader, staatssecretaris onder een bloedig militair regime, moeten worden onderzocht. Maar wie moet dat doen? BVD-onderzoek kan, mocht de verloving worden aangekondigd, nooit naar buiten worden gebracht om een rol te spelen in het publieke en politieke debat. Op Algemene Zaken wordt besloten het Nederlandse corps diplomatique geheel buiten de naspeuringen te houden. Dat is te zeer een `borrelcircuit', waarin weinig vertrouwelijk blijft. De keuze valt op onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek.

Den Haag, nazomer 2000

Geelhoed belt in de nazomer met de Leidse hoogleraar Cees Fasseur, die op dat moment de laatste hand legt aan de biografie van koningin Wilhelmina. Fasseur beveelt collega-historicus Michiel Baud aan. Baud is een van de weinige historici in Nederland die zijn gespecialiseerd in Latijns Amerika. Als hoogleraar geniet Baud de wetenschappelijke reputatie die moet bijdragen aan het gezag van een Zorreguieta-rapport. Bovendien is Baud sinds enkele maanden directeur van het interuniversitaire instituut CEDLA, zodat zijn werk geen kinnesinne tussen verschillende universiteiten kan uitlokken. Baud geldt in wetenschappelijke kring als breed ontwikkeld en evenwichtig, ,,geen man die uit de heup schiet'', kortom: de ideale keuze voor Kok.

Geelhoed voert begin september een eerste gesprek met Baud. Hij onderstreept dat alles in het diepste geheim moet gebeuren, maar tegelijkertijd relativeert hij het belang van het onderzoek. Het kan allemaal voor niets zijn, zo luidt de boodschap van Geelhoed: misschien blijft het wel bij ,,een verliefdheid''. Het is een van de laatste acties van Geelhoed op Algemene Zaken, die kort na prinsjesdag wordt opgevolgd door Wim Kuijken, eerder secretaris-generaal op Binnenlandse Zaken.

In de loop van de herfst wakkert in Nederland de discussie rondom vader Zorreguieta stevig aan. Minister Zalm (Financiën) bestempelt hem eind oktober als ,,een man die niet deugt''. D66-leider De Graaf vindt dat hij op de dag van de bruiloft ,,een griepje'' moet voorwenden. De historicus Baud zit op dat moment al tot over zijn oren in het onderzoek. Begin november reist hij samen met een medewerker voor drie weken naar Argentinië om daar in de archieven te duiken.

In de ministerraad van vrijdag 2 november vraagt en krijgt Kok carte blanche. Hij kan de zaak solo behandelen, zonder `meedenken' van andere bewindslieden. Voor de zekerheid stuurt hij zijn collega's een `amice-briefje' (een zogenoemde `blauwe brief'), waarin hij vastlegt dat iedereen voortaan z'n mond dient te houden en slechts de premier publiekelijk over de kwestie-Zorreguieta zal spreken. Minister Van Aartsen (Buitenlandse Zaken) is een van de weinigen die later in november iets meer te horen krijgen. Kok en Van Aartsen hebben dan net een fikse ruzie achter de rug over de gang van zaken rondom de benoeming van Ruud Lubbers op een hoge VN-post. In een lang gesprek – ,,om de klokken weer gelijk te zetten'' – meldt Kok aan Van Aartsen dat de Nederlandse diplomatie buiten de kwestie-Zorreguieta wordt gehouden en dat ,,een onderzoeker'' op dat moment bezig is. Van Aartsen gaat hiermee akkoord.

Terug in Nederland, eind november, wordt Baud door Kok vrijwel onmiddellijk in het Torentje ontvangen voor hun eerste ontmoeting. De premier vraagt uitgebreid naar de bevindingen van de wetenschapper in Argentinië. Over zijn eigen opvatting of Zorreguieta bij de bruiloft aanwezig zou mogen zijn, laat Kok niets los. Wel krijgt Baud de indruk dat er steeds serieuzer naar een verloving wordt toegewerkt.

Die indruk is juist. In de loop van december, als Baud bezig is zijn rapport te schrijven, overlegt Kok met het Máxima-team over de volgende zetten in het verlovingsschaakspel. Men taxeert dat het onmogelijk is vader Zorreguieta te verbieden aanwezig te zijn bij feestelijkheden in Nederland. Hij zal dus zelf tot dat inzicht moeten worden `gebracht'. Maar hoe? Kok zelf zou deze uiterst gevoelige boodschap onmogelijk kunnen overbrengen. Een ongebonden `landsadvocaat' van onbesproken statuur is nodig om dit massagewerk te verrichten. Een `longlist' van kandidaten laat zich eenvoudig samenstellen, waarbij de namen worden genoemd van de ministers van Staat Lubbers, Van Mierlo en Van der Stoel. Ook de namen vallen van enkele gepensioneerde topdiplomaten, onder wie oud-VN-ambassadeur Van Walsum, en van oud-minister van Buitenlandse Zaken Kooijmans.

De keuze voor Van der Stoel is snel gemaakt. Zijn reputatie als voorvechter voor de rechten van de mens voert terug naar zijn alom geroemde strijd tegen het Griekse kolonelsbewind (1967-1974) en nog verder. Enige aarzeling tegen de PvdA'er Van der Stoel wordt nog wel ingebracht. Hij heeft ,,dat typisch Nederlandse vingertje''. Er is in het Máxima-team enige twijfel over de vraag of zo'n houding niet averechts zou werken op Zorreguieta, ,,of de chemie tussen beiden wel goed zou zijn''. Daar staat tegenover dat Van der Stoel in Nederland groot gezag geniet.

Den Haag, januari 2001

Max van der Stoel (76) zit die dag, begin januari 2001, bij uitzondering gewoon op zijn kantoor aan de Haagse Prinsessegracht als de secretaris-generaal van Algemene Zaken, Kuijken, zich onverwachts bij hem aandient. Van der Stoel is zelden in Nederland. Hoewel de oud-minister van Buitenlandse Zaken vorig jaar formeel afscheid heeft genomen als VN-commissaris voor de Minderheden, heeft hij zijn feitelijke vertrek keer op keer moeten uitstellen omdat er ruzie was over zijn opvolging.

Als Kuijken meldt welke uiterst gevoelige missie de premier voor Van der Stoel in petto heeft, is zijn eerste reactie: hoe krijg ik dit ooit ingepast tussen mijn andere werkzaamheden? Maar als Van der Stoel zich op vrijdag 12 januari naar het Torentje begeeft, houdt een andere gedachte hem bezig: ,,Wim, je moet weten dat ik op het standpunt sta dat vader Zorreguieta niet mag komen'', houdt hij de premier onmiddellijk voor. Dan legt ook Kok zijn kaarten op tafel: ,,Ik ben het roerend met je eens.'' Beide sociaal-democraten zijn ervan overtuigd dat de komst van vader Zorreguieta de entree van Máxima in de Nederlandse samenleving onhoudbaar zwaar zou belasten. Het is aan Van der Stoel om dat Zorreguieta senior duidelijk te maken.

Omstreeks de jaarwisseling zijn Kok en zijn ambtelijke driemanschap op het Catshuis begonnen aan een reeks gesprekken met Willem-Alexander en Máxima die zich laten bijstaan door de secretaris van de prins, Leeuwenburg. Al spoedig ligt het rapport van historicus Baud op tafel, waarvan onmiddellijk na 19 januari acht genummerde exemplaren zijn verspreid. In de eerste week van februari zijn ook Van der Stoel en Baud op het Catshuis aanwezig. Besloten wordt dat beiden naar New York zullen reizen voor een ontmoeting met Máxima's vader. Baud zal er zijn rapport toelichten. Van der Stoel zal Zorreguieta ,,in overweging'' geven af te zien van zijn aanwezigheid bij feestelijkheden.

Ontspannen verlopen die sessies niet. De kroonprins heeft in zijn verliefdheid Máxima ten huwelijk gevraagd. Hij is vastbesloten Máxima desnoods zonder parlementaire goedkeuring te trouwen. ,,Als Kok blijft dwarsliggen, stop ik ermee'', wil de prins in kleine kring nog wel eens uitroepen als hij zijn emoties even laat gaan. Ook Máxima kan sterk emotioneel reageren, maar tegelijk maakt ze een goede indruk op de deelnemers aan het Catshuis-beraad. ,,Ze is intelligent en snedig'', oordeelt een aanwezige. ,,Ze kan met rake opmerkingen uit de hoek komen. Ze heeft snel een goed politiek gevoel ontwikkeld.''

De druk op de geheime Catshuis-sessies wordt nog vergroot door publieke onrust die eind januari weer tot eruptie komt. Tweede-Kamerlid Saskia Noorman-den Uyl (PvdA) vestigt op zondag 20 januari in het tv-programma Buitenhof de aandacht op het moorddadige karakter van het Videla-regime, wat een nieuwe impuls geeft aan de nationale verontwaardiging over Máxima's vader. De week daarop zegt D66-leider Thom de Graaf in een vraaggesprek voor regionale kranten dat het ,,inhumaan'' zou zijn Zorreguieta helemaal te weren, maar dat zijn aanwezigheid ,,geen aanstoot'' mag geven. Volgens ingewijden voeden dergelijke opmerkingen bij Willem-Alexander en Máxima de hoop dat er voor de Argentijnse familie nog wel een chique oplossing te vinden moet zijn. Maar de opmerking van De Graaf maakt weer een andere reactie los: zijn fractiegenoot Van Walsem zegt in de Volkskrant dat de kroonprins zich überhaupt niet mag verbinden met zo'n kwalijke schoonfamilie. GroenLinks-leider Rosenmöller dringt aan op een Kamerdebat over de kwestie, een nachtmerrie voor het Máxima-team dat vooral gebaat is bij rust rondom dit zo gevoelige thema.

Voor oppositieleider De Hoop Scheffer (CDA) zijn al deze uitspraken reden om uit te roepen dat Kok ,,de regie kwijt'' is. Daar heeft het op dat moment ook wel even alle schijn van. Het is in deze dagen van opwinding dat Máxima opeens in het volle licht van de camera's verschijnt, bij de verjaardag van de koningin op 31 januari in het Amsterdamse Stedelijk Museum.

Premier Kok wordt door deze actie verrast, maar zal er achteraf geen bezwaar tegen maken. De koninklijke familie ziet de Zorreguieta-discussie de verkeerde kant opgaan en wil met het verschijnen van Máxima een ,,statement afleggen'', aldus een ingewijde. De boodschap luidt: `Nederland mag zich druk maken over Jorge Zorreguieta, maar Máxima is hoe dan ook dé vriendin van de prins.' Máxima gaat `gewoon met de bus mee', zou koningin Beatrix hebben gezegd. Die vrijdag zal Kok op zijn wekelijkse persconferentie om ,,geduld en vertrouwen'' vragen.

Eén ding heeft de nieuwe ronde van opwinding rondom vader Zorreguieta in ieder geval duidelijk gemaakt: de officiële aankondiging van een verloving mag niet al te lang meer op zich laten wachten, om het oplopen van verdere schade onderweg te voorkomen.

In deze eerste weken van februari wordt voor de eerste keer een mogelijke verlovingsdatum ter sprake gebracht, die – na ingewikkeld agenda-overleg tussen alle betrokkenen – wordt bepaald op vrijdag 30 maart. Dit vooruitzicht doet de emoties tijdens volgende sessies op het Catshuis voelbaar oplopen. Kok probeert die spanning weg te nemen: ,,Hij sprak met het paar op een resolute, maar ook vaderlijke en gemoedelijke toon'', zegt een van de aanwezigen. ,,Op moeilijke momenten zei Kok opeens: elke keer hebben we koekjes staan, maar nooit eten we ze op. Dat nam de spanning dan een beetje weg.''

New York, 15 februari 2001

Een ruime kamer in het Helmsley Park Lane Hotel in New York biedt uitzicht op Central Park. Aan een ronde tafel zitten op donderdagochtend 15 februari Max van der Stoel, Michiel Baud, Rob Visser en Jorge Zorreguieta. Samen met zijn vrouw, Máxima's moeder, heeft Zorreguieta, evenals de anderen, zijn intrek genomen in het hotel. De belangrijkste delen van het rapport-Baud heeft hij eerder, in het Spaans vertaald, ontvangen. Het volledige rapport wordt hem die ochtend ter plekke aangereikt.

Het gesprek – in het Engels gevoerd omdat Van der Stoel geen Spaans spreekt – verloopt onder het drinken van kopjes koffie ,,correct en plezierig''. Van der Stoel houdt zich op de achtergrond. Baud en Zorreguieta spreken uitvoerig over het Argentinië van de late jaren zeventig en over de Argentijnse landbouw. Visser notuleert. ,,Kijk hoe de graanoogst toenam in de jaren dat ik staatssecretaris van Landbouw was'', zegt Zorreguieta die ter ondersteuning documenten, waaronder krantenknipsels, uit die tijd heeft meegenomen.

Jorge Zorreguieta maakt duidelijk dat hij pas vanaf 1984 op de hoogte is geraakt van de gruweldaden die onder het Videla-regime zijn begaan. Op de Nederlandse delegatie maakt hij de indruk van een man met een nogal beperkt blikveld, die zijn hele werkende leven lang geheel in de landbouw is opgegaan. De militaire dictatuur gaf hem de mogelijkheid zijn ideeën over landbouwhervormingen door te voeren. ,,Konden daarvoor burgerrechten opzij worden gezet'', wil Baud weten. Vóór de dictatuur was ook geen democratie in Argentinië, onderstreept Zorreguieta, alleen anarchie en terreur: ,,Jullie snappen niet hoe vreselijk de situatie in Argentinië voor de staatsgreep was.''

's Middags moet voor Van der Stoel het moeilijkste deel van het gesprek nog beginnen. Baud gaat die middag alweer terug naar Nederland. Tot een week voor de aankondiging van de verloving, op 30 maart, heeft de historicus geen contact meer met het Máxima-team. Dan opeens, vijf weken na `New York', belt Rob Visser hem met de vraag of hij een week later beschikbaar wil zijn voor een persconferentie. ,,Achteraf heb ik wel even gedacht: ben ik niet een marionet geweest in een ragfijn politiek spel'', zou Baud later op televisie zeggen. De premier stuurt hem na de aankondiging van de verloving een bedankbriefje `voor bewezen diensten'.

De ontmoeting met Jorge Zorreguieta is voor Van der Stoel een missie tussen vele andere internationale missies door. Een dag eerder heeft hij in New York nog een paar miljoen dollar losgepeuterd bij de speculant en filantroop George Soros voor een Albaneestalige universiteit in Macedonië. Voor de confrontatie met de vader van Máxima neemt Van der Stoel die middag van de 15de februari een lange aanloop. Omstandig legt de minister van Staat uit welke felle reacties het Videla-regime in Nederland uitlokt, en welke emoties de schending van de rechten van de mens in het algemeen oproept. Dat is nieuw voor Zorreguieta, zo merken Van der Stoel en Visser. Stap voor stap wordt de vader van Máxima psychologisch voorbereid op het besluit dat hij `zelf' moet nemen. Hij krijgt te horen dat de weerstand in Nederland niet afkomstig is ,,van een paar heethoofden hier en daar, maar ook van mensen die normaal gesproken geen petities ondertekenen of in demonstraties meelopen''.

Uiteindelijk formuleert Van der Stoel dan toch de onontkoombare conclusie: ,,Voor de acceptatie van Máxima in Nederland moet u het offer brengen niet te komen.'' Het bericht komt hard aan bij Zorreguieta. Hij begrijpt het niet. De vader van Máxima staat erop dat Van der Stoel dit oordeel herhaalt, maar dan in het bijzijn van zijn echtgenote. Mevrouw Zorreguieta reageert fel: ,,Als mijn man niet mag komen, kom ik ook niet.'' Van der Stoel en Visser maken een einde aan het gesprek om het echtpaar enige afkoeling te gunnen. Premier Kok krijgt per telefoon te horen dat de boodschap in New York nog bepaald niet is overgekomen.

De volgende dag, vrijdag 16 februari, blijkt de weerstand van vader Zorreguieta nog allerminst gebroken, ook al roept hij nooit halsstarrig dat hij hoe dan ook zal komen. Zijn belangrijkste verweer is steeds: ,,Mijn familie begrijpt dit niet.'' Een vader die niet bij het huwelijk van zijn dochter aanwezig kan zijn – dat is ondenkbaar voor een Argentijnse pater familias, als hoofd van een hecht gezin. Zorreguieta doorziet ook niet meteen welke nadelige gevolgen zijn komst juist voor Máxima zou kunnen hebben. Van der Stoel probeert telkens nieuwe argumenten te vinden om de vader van Máxima te overtuigen. De ultieme staatsrechtelijke implicaties, dat het Willem-Alexander de troon kan kosten, of dat het zelfs de hele monarchie in gevaar kan brengen als de Oranje-familie met de prins solidariseert, brengt Van der Stoel niet met zoveel woorden ter sprake. Hij kan alleen maar het vermoeden uitspreken dat premier Kok niet de politieke verantwoordelijkheid voor het huwelijk zal nemen als Jorge Zorreguieta per se bij de bruiloft aanwezig wil zijn.

Na een vrijdagochtend en -middag praten zegt Zorreguieta dat hij graag ,,een paar maanden'' over de kwestie wil nadenken. Van der Stoel en Visser voelen zich alsof ze door de grond zakken. Elke week dat dit langer duurt, is er een te veel. Afgesproken wordt geen nieuwe afspraak te maken, maar binnen een paar dagen weer contact met elkaar op te nemen.

Terug in Nederland begint een cruciale week. Ook aan Willem-Alexander en Máxima moet nu glashelder worden duidelijk gemaakt dat vader Zorreguieta geen plek kan krijgen bij officiële gelegenheden in Nederland. De tijd begint te dringen. Het paar komt op zondagavond terug van een skiweekeinde in het Oostenrijkse Zürs. Vrijdag vertrekken zij opnieuw voor een wintersportvakantie naar Canada. En intussen is er een probleem: Wim Kok is ziek. ,,Een vette griep'', aldus een betrokkene. Kok laat Van der Stoel vragen het paar zelf verslag te doen van zijn besprekingen in New York – dan maar zonder hem. Op woensdagmiddag 21 februari om twee uur zullen Van der Stoel en Visser het paar in het Catshuis ontmoeten. De volgende dag – als er weer een `regulier' Catshuisberaad op de agenda staat – kan Van der Stoel er niet bij zijn; hij vliegt donderdagmorgen alweer door naar Wenen.

Tot op dat moment hebben Máxima en Willem-Alexander tussen hoop en vrees geleefd. Diverse betrokkenen bevestigen dat het paar nog de illusie koestert dat er een oplossing te vinden is waarbij de kool en de geit kunnen worden gespaard. Samen met secretaris Leeuwenburg broeden ze op varianten: pa alleen bij het eten aanwezig, pa kort na de bruiloft aanwezig, trouwen in Argentinië, net zoals in de negentiende eeuw Willem II en III in het buitenland trouwden zonder hun troon te verspelen. Die varianten worden ook schriftelijk uitgewerkt. Geen enkele oplossing is echter bevredigend. Als ze de varianten tijdens het Catshuis-beraad ter sprake brengen, laat Kok door zijn lichaamstaal merken dat hij niets voelt voor halve oplossingen.

Die woensdagmiddag op het Catshuis ontneemt Van der Stoel Willem-Alexander en Máxima hun laatste hoop. Het regeringsstandpunt is dat er geen andere oplossing mogelijk is dan dat vader geheel afziet van zijn komst naar Nederland. Zo heeft Van der Stoel dat aan vader Zorreguieta proberen over te brengen, luidt de boodschap van de bejaarde minister van Staat. Het paar reageert emotioneel, opstandig. Voor Máxima is het bericht nauwelijks te vatten. Onder die spanning laat de kennis van het Nederlands haar in de steek. Willem-Alexander, ook geëmotioneerd, probeert haar te steunen en gaat onvoorwaardelijk aan haar kant staan.

Veel tijd is er die middag niet om de kwestie uitvoerig te bespreken. Als een razende moet de prins tegen vier uur naar een bijeenkomst elders in Den Haag, waar hij het tweede deel van de Wilhelmina-biografie krijgt uitgereikt uit handen van auteur Fasseur. Daar aangekomen moet Willem-Alexander een gedaantewisseling ondergaan, waarin hij inmiddels zeer bedreven is geraakt. Uiterlijk ontspannen houdt hij uit zijn hoofd een vrolijk toespraakje, waarin hij losjes refereert aan winterse dagen bij Huis ten Bosch wanneer overgrootmoeder Wilhelmina over het ijs zwierde in gezelschap van de directeur van het Kabinet der Koningin.

De volgende dag verschijnen de prins en Máxima opnieuw op het Catshuis, nu met de premier die zich half ziek naar Den Haag heeft gesleept. ,,Kok was in een deplorabele staat'', zegt een aanwezige. Kok herhaalt de conclusie van Van der Stoel dat vader Zorreguieta zelf moet verklaren dat hij niet naar Nederland kan komen, maar voegt daar een staatsrechtelijk aspect aan toe: als de vader van Máxima vooraf geen duidelijkheid verschaft, zal hij als premier de verantwoordelijkheid voor een Toestemmingswet niet kunnen dragen. ,,Dan zouden we op onbetreden terrein terecht zijn gekomen'', zegt een betrokkene. Of Willem-Alexander zou zonder toestemming trouwen en daarmee afzien van zijn recht op de troon. Of hij zou openlijk de confrontatie met de minister-president moeten aangaan, met alle constitutionele gevaren van dien. ,,Waarschijnlijk zou er onder dergelijke omstandigheden niet snel een andere premier aantreden die wel een Toestemmingswet zou willen indienen.''

Canada, februari 2001

Zwaar bedrukt vertrekken de prins en Máxima de volgende dag naar Canada. Het is in de Canadese sneeuw dat zij de definitieve mentale omslag maken, zo stellen diverse betrokkenen achteraf vast. ,,De afkoeling heeft gezorgd voor berusting en de vaststelling dat er geen andere mogelijkheid is.'' Tijdens die week op de ski's wordt veel gepraat. Máxima doorziet dat het nu op haar aankomt vader Zorreguieta ervan te overtuigen dat hij op haar huwelijksdag dient weg te blijven. Ook koningin Beatrix, die zich in Canada bij haar oudste zoon en zijn vriendin voegt, neemt deel aan deze gesprekken. De koningin zal zich in deze periode regelmatig ,,verscheurd voelen tussen haar rol als moeder en haar positie als staatshoofd'', zegt een ingewijde. Maar desondanks zal zij vasthouden aan de lijn van de premier. ,,Als er iemand doordrongen is van de constitutionele verhoudingen in Nederland, dan is zij het wel.''

Ondanks de ontstane berusting bij het paar blijft het ongemeen spannend. Willem-Alexander wil hoe dan ook voorkomen dat het huwelijk tot een breuk in de familie Zorreguieta leidt. Als Máxima er niet in slaagt haar vader te overtuigen `neem ik de eerste vlucht naar Argentinië en trouwen we daar', aldus verwoordt een betrokkene de mening van de prins. Dan maar geen toestemming. De opvatting dat de familie van Máxima voor Willem-Alexander buitengewoon belangrijk is, vindt later bevestiging bij de aankondiging van de verloving. In zijn verklaring zal de prins de ,,hechtheid'' in de familie Zorreguieta roemen. En op vragen van een journalist antwoordt de kroonprins verbeten dat zijn aanstaande schoonvader ,,uit vrije wil'' heeft besloten thuis te blijven.

New York, maart 2001

Een krankzinnige week volgt op de wintersport in Canada. Op zaterdag 3 maart vertrekken Máxima en de koningin in het regeringsvliegtuig naar Nederland. Máxima reist kort daarop door naar haar ouders in Buenos Aires. Intussen is Willem-Alexander op zaterdagavond in New York aangekomen, waar een vier dagen durend werkbezoek begint dat onder deze omstandigheden wel heel slecht uitkomt. Ogenschijnlijk verloopt het bezoek ontspannen en plezierig, maar buiten de schijnwerpers heerst een volkomen andere werkelijkheid. Dat is de werkelijkheid van koortsachtig getelefoneer tussen Argentinië en de Verenigde Staten en grote frustratie bij de prins over het feit dat Máxima op dat moment de kastanjes uit het vuur moet halen, terwijl hij niets kan doen. Het brengt de gespannen prins af en toe tot ongeremd `schelden en tieren', aldus een waarnemer.

De grote spanning bij de prins gaat niet aan de buitenwereld voorbij. Integendeel. Op dinsdagmiddag heeft Willem-Alexander een gesprek met de massaal meegereisde pers. Alle journalisten willen maar één ding weten: hoe ondergaat de prins de commotie rondom vader Zorreguieta? Willem-Alexander begint nog onschuldig: hij kan er niets over zeggen, maar hij volgt de discussie wel. Dan, opeens, refereert hij aan een ingezonden brief in het Argentijnse dagblad La Nación. Hij zegt hiermee te willen pleiten voor afgewogen journalistiek, waarbij zoveel mogelijk bronnen worden geraadpleegd – ook deze ,,open bron''. Achteraf blijkt het te gaan om een brief van ex-dictator Videla zelf. Willem-Alexander heeft zijn tot dusver grootste blunder uit zijn carrière begaan.

Alom wordt de uitglijder van de kroonprins, die hem op een ongekende berisping van de premier komt te staan, toegeschreven aan de emoties van het moment. Het ligt voor de hand dat de prins in de telefoongesprekken met Argentinië van de brief heeft gehoord. Mogelijk zonder precies de afzender te kennen, heeft hij de aandacht op de brief gevestigd. ,,Stom'', zal de prins later erkennen. Maar achteraf bezien blijkt het ook een blessing in disguise te zijn geweest. ,,De prins is geweldig geschrokken van die uitglijder in New York'', zegt een betrokkene. Vanaf dat moment zal hij er alles aan doen om de schoonvader-kwestie tot een goed einde te brengen.

São Paulo, 10 maart 2001

Nadat Willem-Alexander op donderdagochtend 8 maart in Nederland is teruggekeerd, besluit hij de volgende dag al weer naar São Paulo in Brazilië te vertrekken, met goedvinden van premier Kok die hierover is geraadpleegd. In een hotel in São Paulo komt zaterdagochtend 10 maart het gezelschap in nieuwe samenstelling bijeen. Behalve Zorreguieta, Van der Stoel en Visser zijn daar ook Willem-Alexander en Máxima, die met haar vader uit Argentinië is meegekomen. Waarom São Paulo? ,,Heel eenvoudig'', zegt een betrokkene: ,,Dat is de laatste stop voor Buenos Aires. Daar kon het niet zijn, want het zag er zwart van de journalisten.''

Ondanks de gesprekken die Máxima met haar vader heeft gevoerd, blijkt het pleit nog steeds niet te zijn beslecht. Jorge Zorreguieta heeft een verklaring opgesteld die eindigt in vage bewoordingen: `ik ben bereid te overwegen niet op de bruiloft aanwezig te zijn'. Dat is niet voldoende, reageert Van der Stoel, het moet duidelijker. Van der Stoel en Visser zien het Kamerdebat al voor zich: wat betekent die verklaring precies?

Vader Zorreguieta verzoekt met zijn dochter en aanstaande schoonzoon alleen te worden gelaten. ,,Oké'', zegt Van der Stoel: ,,We zijn over een uurtje terug.'' Hij en Visser verlaten de kamer, waar vader en dochter Zorreguieta en Willem-Alexander achterblijven. Bij terugkomst blijkt de kwestie geregeld te zijn: Jorge Zorreguieta belooft niet te zullen komen en hij is zelfs bereid de verklaring ter plekke te tekenen. Over de exacte formulering van de tekst, die in het Engels wordt opgesteld, wordt nog langdurig heen en weer gepraat. De meeste tijd wordt besteed aan één zinsnede: ,,Contacten met de Nederlandse regering hebben mij (...) tot de conclusie geleid (...)''. Daarin zit de politieke handreiking naar de linkse fracties in de Kamer dat premier Kok een duidelijke lijn heeft getrokken tegenover Zorreguieta, terwijl de rechtse fracties erin kunnen lezen dat hij uit vrije wil tot zijn beslissing is gekomen. Vader Zorreguieta wil nog wel weten of de Toestemmingswet er nu wel door zal komen: ,,Niemand heeft het recht te voorspellen wat de Staten-Generaal zal beslissen'', antwoordt Van der Stoel: ,,Maar het zou me hogelijk verbazen als het parlement het huwelijk nu niet zou toestaan.''

Meteen Wim Kok bellen is er op dat moment niet bij. De premier, tevens PvdA-leider, zit opgesloten in theater De Flint in Amersfoort, waar hij een kabbelend debat tussen de voorzitterskandidaten van zijn partij aanhoort. Aan het einde van de middag (Nederlandse tijd) krijgt hij Van der Stoel aan de lijn. Droogjes klinkt het uit Brazilië: ,,We zijn er uit.''

Met medewerking van Hieke Jippes