Robin Hood zonder emotie

In Australië is de negentiende-eeuwse bandiet Ned Kelly de meest bekende figuur uit de nationale geschiedenis. Hij wordt wel beschouwd als een Robin Hood, een gelijkenis waarvan bij nader toezien weinig overblijft, want diens mooie leven van maatschappelijke herverdeler is bijna geheel verzonnen. Kelly was geen weldoener, en zijn leven van 26 jaar is behoorlijk gedocumenteerd. Zijn `true history' heeft niet op zijn landgenoot Peter Carey hoeven wachten om onthuld te worden: deze waarheid is het werk van een romancier die het leven door de hoofdpersoon zelf laat vertellen in onschools proza.

Voor de verklaring van Kelly's positie in de Australische verbeelding moet in aanmerking genomen worden dat hij als bandiet iets van een rebel had. Zijn Ierse vader was door de klassieke Engelse rechtspraak verwezen naar Van Diemen's Land, nu Tasmanië, en had daarvandaan na een aantal jaren het Australische vasteland bereikt. Hij kwam er opnieuw in de gevangenis en stierf vroeg; zijn zoon Ned en de andere kinderen moesten van jongsafaanzichzelf en hun moeder onderhouden. Wanneer de overheid regelingen aankondigde voor landaankoop op voordelige voorwaarden, was de uitvoering slordig en partijdig. De noodzaak om buiten de wet te werken leek voor agressieve jongeren onontkoombaar.

Bij Kelly leidde het tot de vorming van een bende waarmee hij zich schuldig maakte aan het doden van twee politieagenten. In zijn laatste jaren was de justitie steeds op zoek naar hem terwijl hij zwierf door New South Wales en Victoria en hier en daar wat banken beroofde. Toen hij eindelijk werd gearresteerd was er geen ontkomen aan: hij moest opgehangen worden. Niemand zou betwisten dat de wet juist toegepast was. Wat betwist kon worden was de namaak-Engelse sociale orde waarbij de wet als dwangmiddel diende voor gebruik tegen armen, Ieren en avonturiers. Kelly leek enigszins op een vrijheidsheld.

Dat hij sympathie verdient omdat hij een innemende kerel was, heb ik nooit opgemerkt, ook niet bij Carey. De lezer verwacht gewoonlijk partij te zullen kiezen voor de verteller van een roman ook wanneer die een bandiet is; en anders ten minste te zullen verlangen dat de gerechte straf uit zal blijven. Die verwachting wordt niet alleen belemmerd door de wetenschap dat de historische Ned Kelly inderdaad is opgehangen; Carey behandelt hem ook niet met zoveel gevoel dat wij op een wonder gaan hopen. Het zou de stemming kunnen beïnvloeden dat het hele relaas van 350 pagina's wordt voorgesteld als een bericht van Kelly aan zijn dochter, die nog ongeboren is als hij sterft: een brief om na zijn dood begrip te vinden voor wat hij dacht en voelde.

De dochter maakt geen verschil. Carey is nooit een gevoelige bespeler van de emoties van zijn lezers geweest, ook niet in veelgeprezen vorige romans als Illywhacker en Oscar and Lucinda. Zijn kracht ligt in de beheersing van lange verhalen, drukbezet met personen en incidenten, en in het gebruik van toepasselijke idiomen. Het idioom houdt in dit boek ononderbroken de aandacht vast; met verkeerde werkwoordsvormen en ontbrekende interpunctie brengt het een eigen geluid voort zonder, een ritme ook, waardoor een lezer zich 120 jaar terug kan laten overbrengen naar de andere kant van de wereld. Het is alleen jammer dat Kelly van zijn auteur geen toestemming krijgt om lelijke woorden te gebruiken. `Effing' in plaats van het f-woord mag nog net. In honderden andere gevallen behelpt hij zich met `adjectival', wat betekent dat op die plaats een lelijk woord zou staan als iemand er niet te netjes voor was. Wie is er zo netjes: Kelly tegen zijn dochter, of Carey tegen zijn lezers? Het blijft onopgehelderd, en storend.

Behalve bandieten zal deze roman Australiërs en kenners van dat land bevallen. Anderen zullen vaak verdeeld blijven tussen bewondering voor wat Carey in zijn greep heeft gekregen en twijfel of zij zoveel willen weten over die man. Kelly laat zich hier kennen als kranig en beklagenswaardig zonder ooit aan dubbele bodems toe te komen: aan een verschil tussen wat hij doet en wat hij is. Zijn zijn landgenoten het eens met de gedaante die Carey hem geeft, of hebben zij iets anders in gedachten? Een vruchtbaar gespreksonderwerp voor toeristen in Australië, nadat zij over deze nationale held gelezen hebben.

Peter Carey: The True History of the Kelly Gang. Faber & Faber, 352 blz. ƒ70,85

[Kop pagina: Buitenlandse literatuur]

    • J.J. Peereboom