Marcheren met fakkels

De shock-waarde van nazi-symbolen neemt af, merkte de Duitse popgroep Rammstein. Hun nieuwste videoclip verwijst naar Disney's `Sneeuwwitje'.

Shockeren is een belangrijke strategie voor de uit het vroegere Oost-Berlijn afkomstige groep Rammstein. Maar onder de bombastische grootspraak van de bandleden, het ongrijpbaar geflirt met de beeldtaal van een besmet verleden gaat een diepromantisch hart schuil, dat klopt in marstempo: Rammstein is een rockgroep op zoek naar de Duitse ziel.

De beschuldigingen dat Rammstein nazi's verheerlijkt, zijn niet van de lucht. Nu is het ook haast een reflex: als je als Duitse band een beetje bombastisch klinkt, in je moedertaal zingt en er ook nog eens nummers op na houdt die gaan van Links 2 3 4, dan ligt de modder al klaar.

Rammstein vraagt erom. Je moet maar durven om je band te vernoemen naar Ramstein, de gedoemde plek waar een jaar of tien geleden een ongeluk bij een vliegshow tientallen doden kostte. De band met de aangepaste naam Rammstein speelt ook letterlijk met vuur. Zanger Till Lindemann, gefascineerd door vuurwerk en vlammen, past die middelen graag en effectief toe in de live-show. ,,Vuur heeft iets hypnotiserends'', zegt Lindemans, ,,het heeft de suggestie van gevaar. Andere bands zeggen het met gebalde vuisten, wij met vuur."

Die liveshow bevat genoeg elementen om de toeschouwer met een ongemakkelijk gevoel achter te laten. Critici die de bandleden met fakkels zagen marcheren, hebben de groep al bestempeld als de rock-pendant van Leni Riefenstahl, de vrouw die strak geregisseerde films voor de nazi's maakte. Net zoals in haar films, zien we bij Rammstein gespierde, halfnaakte, zwetende lichamen die hard en gedisciplineerd werken om de show tot een goed einde te brengen, met – deels elektronische – ritmes in marstempo en half gescandeerde vocalen in knauwend Duits.

Dildo's

Rammstein jongleert met de beelden en associaties van het nazisme. Willens en wetens, provocerend en behendig. Want de band is nooit veroordeeld wegens nazi-propaganda. De enige keer dat de bandleden in aanraking kwamen met de sterke arm der wet betrof dat een heel ander taboe. Na een concert in Worcester, Massachussets in de VS werden zanger Lindemann en toetsenman Flake Lorenz gearresteerd omdat ze de anale strekking van het nummer Bück dich hadden geïllustreerd met fikse dildo's: vast onderdeel van de `ganz normale' show. De Amerikaanse politie kon deze daad, die nauwelijks deel uitmaakt van de normen en waarden van het nazisme, niet waarderen, al viel de schade mee: een dag later al kwamen de mannen vrij.

Rammstein grossiert in controverses, bewust en onbewust. Zo blijken de daders van het schietdrama op een high school in Littleton, Colorado, waarbij vijftien doden en 23 gewonden vielen, fans van de groep te zijn geweest. Waarmee Rammstein in het smaakvolle gezelschap van de Amerikaanse `shockrocker' Marilyn Manson verkeert.

De videoclip onlangs bij het nummer Stripped (een cover van de Engelse groep Depeche Mode, bedoeld voor het `tribute'-album Music For The Masses) was weer goed gemikte olie op het vuur. Misschien omdat het flirten met nazi-symbolen niet meer genoeg shock-waarde opleverde, komen in die clip fragmenten voor uit Olympia, de film die Leni Riefenstahl maakte over Adolf Hitlers sportieve prestigeproject: de Olympische Spelen van 1936.

,,Die clip haalde eerst alleen de nachtprogramma's op de clipzenders'', zegt Lindemans. ,,Daar werd-ie een hele tijd gedraaid zonder dat 't iemand opviel. En ineens ging het van boem. Dat was wel het hoogtepunt van al het gedoe rond ons.'' Vooral in Engeland en de Verenigde Staten was de commotie groot over deze clip. De Britse, half-Jamaicaanse drum 'n' bass-ster Goldie en de uit Aziatische immigranten bestaande groep Asian Dub Foundation beschuldigde Rammstein van racisme.

Ook Alec Empire, net als de mannen van Rammstein een Berlijner maar dan geboren aan de `goede' kant van de Muur, deed een duit in het zakje. Een zinnige bovendien: volgens hem zijn de Rammstein-mannen geen fascisten, maar ook niet echt oprecht. De groep zou, met zulke controverses, gewoon veel platen willen verkopen, wellicht ook aan mensen die de nazi-beginselen ernstig nemen. ,,Je kunt geen Riefenstahl-video maken en zeggen dat het allemaal maar een grap was. Mijn grootvader stierf in het concentratiekamp, van zo'n grap word ik niet vrolijk'', zei hij op clipzender MTV.

Verdediging

Rammstein verdedigt die clip met hetzelfde argument dat Riefenstahl zelf tot op de dag van vandaag – ze is in haar 99ste levensjaar nog steeds actief – gebruikt: het gaat niet om de ideologie, maar om de artistieke waarde van die beelden, om de esthetiek. Drummer Christoph Schneider voegt daar ronduit aan toe: ,,We wilden ermee provoceren. Niet zo moeilijk met zo'n keus."

De esthetiek van het nazisme heeft al eerder popartiesten aangesproken. De tweede elpee van new-wave-groep The Skids, Days In Europa, had een hoesillustratie die zo als affiche van de Olympische Spelen van '36 had kunnen dienen. De plaat bevatte bovendien het nummer The Olympian. Een andere plaat van de groep heette Strength Through Joy, Engels voor de beladen kreet Kraft durch Freude, met daarop het nummer Filming In Africa: een duidelijke verwijzing naar de Riefenstahl van na de oorlog, die haar esthetische belangstelling naar dat werelddeel verplaatste.

Skids-voorman Richard Jobson lag twintig jaar geleden wel degelijk onder vuur wegens zijn vermeende sympathieën, want zover reikt het zelfreinigend vermogen van de popwereld wel. Maar omdat hij bolrond Schots spreekt in plaats van blaffend Duits kwam hij ermee weg. Net als New Order uit Manchester, die in diezelfde tijd wegens de naamkeuze (Nieuwe Orde) kritiek kreeg.

Maar dezer dagen kent Duitsland een legioen `rechtsdrehende' groepen die om heel andere dan esthetische redenen met de nazi-ideologie flirten. Maar waar zulke groepen slechts een publiek van kortgeknipte gelijkgezinden bereiken, daar scoort Rammstein hits en speelt de groep op de grootste festivals. Juist omdat de `boodschap' zo diffuus is. Daar zullen jonge skinheads in het voormalige Oost-Duitsland echter niet om malen. En dat is een reëel gevaar in het geval van Rammstein.

Rammstein verkondigt graag zijn eigen versie van de waarheid – steevast in het Duits, zowel de nummers als in vraaggesprekken. Het gammele Oost-Duitse onderwijssysteem voorzag niet in een grondige kennis van het Engels, vandaar. Lindemann: ,,We hebben allemaal een jaar of 24 onder het communisme geleefd. Dat of het nazisme, het is allebei Scheisse.''

De cd's van Rammstein dragen titels als Herzeleid en Sehnsucht: titels die een diepgewortelde romantische geest doen vermoeden. Net als sommige gedragen, melodieuze passages, zoals het onsterfelijk mooie refrein van de huidige hit Sonne. Schneider: ,,We zijn altijd al romantici geweest, maar door onze manier van doen is dat nooit zo duidelijk geworden.''

Nare bijsmaak

Die provocaties van de groep stonden doeltreffend in de weg van die romantische kant. Lindemans: ,,Die is simpelweg ondergegaan in alle scandaleuze momenten. Maar we zijn altijd aartsromantici geweest. Dat is een belangrijk deel van de Duitse volksziel. Rammstein heeft altijd een Duitse band willen zijn. Als die nare bijsmaak van het nazisme er maar niet was. Op zoek naar onze muziek zijn we op onze geschiedenis gestoten. Dat fascineert ons. En ja, daar zitten ook nare kanten aan. Maar laat voor eens en altijd duidelijk zijn. We zijn geen nazi's. Het nazisme is een verwerpelijke ideologie, enzovoorts, enzovoorts.''

Over het gebruik van beelden en symbolen die je met het nazidom zou kunnen associëren, zegt Schneider: ,,Je kunt er tot in de eeuwigheid over discussiëren of je zulke beelden nog mag gebruiken of niet, omdat ze politiek belast zijn. Datzelfde geldt over de zoektocht naar de Duitse identiteit. We zijn nu eenmaal een pathetisch volk, met een voorliefde voor kitsch. Vandaar Wagner."

De clip van Sonne, momenteel hoog in de hitparades, is illustratief voor de manier waarop Rammstein tegenwoordig in het leven staat. Daarin balanceert de groep als altijd op de grens van de goede smaak. Maar de nazi-esthetiek is, in enkele scènes, vervangen door een filmstijl die de vroege Duitse avantgarde van Friedrich von Murnau en Robert Wiene (Das Kabinet des Dr. Caligari vooral) in herinnering roept. Dat is niet zo shockerend, net zo min als de mijnwerkersuitdossingen die de Rammstein-muzikanten dragen – alsof ze willen aangeven hoe diep ze graven in de Duitse psyche. Bovendien is er Sneeuwwitje, gevormd naar de Disney-esthetiek, die zich hier ontpopt als een smakelijke dame met kousen en zich graag laat bevredigen door die zwetende mijnwerkers - Rammstein is overigens een zesmansgroep.

Op de hoes van Mutter, hun nieuwe cd, staat een foetus. Op de bijgevoegde poster staan de zes leden van Rammstein afgebeeld alsof ze zelf foetussen zijn, hun ogen gesloten in onschuld. Die wordt onmiddellijk opgeofferd in een nummer als Rein raus, de opvolger van Bück dich: ,,Ich bin der Ritter, du bist dat Ross / Ich hab den Schlüssel, du hast das Schloss / Die Tur geht auf ich trete ein / Das Leben kan so prachtvoll sein.''

Rammstein maakt zichzelf onschadelijk: je kunt er eigenlijk alleen maar om lachen. Dat is de verschrikkelijke waarheid over deze groep: ze zijn geen nazi's, ze zijn doodgewone provocateurs, geen zeldzaamheid in de rockgeschiedenis. Hun Riefenstahl-citaten en fakkelmarsen zijn de Oost-Berlijnse variant van de heupbewegingen van Elvis Presley, de lange haren van The Beatles, de nep-terechtstellingen van Alice Cooper, de shockrock van Marilyn Manson, de doodskistenshow van Screamin' Jay Hawkins, de scheldpartijen van Eminem. Maar met nazi-associaties moet je voorzichtig zijn, enzovoorts, enzovoorts.

Mutter (Motor Music 549 683-2) is uitgebracht bij Polydor

    • Jacob Haagsma