Dood hongerstakers laat Turken nog koud

Vanochtend stierf de tiende Turkse hongerstaker, van de 300 à 400 die tot de dood vasten uit protest tegen de gevangenishervorming. De meeste Turken laat het nog koud.

Tien zijn er al gestorven, tot en met vanochtend, en dat aantal zal zonder twijfel de komende dagen toenemen. Maar de dood van gevangenen die met een hongerstaking protesteren tegen de hervorming van het Turkse gevangenissysteem, laat de gemiddelde Turk vooralsnog koud. Op straat wordt er nauwelijks over de honderden hongerstakers-tot-de-dood (van wie er verscheidene in een kritieke toestand zouden zijn) gesproken en ook in de Turkse media wordt het onderwerp geschuwd: al voor hun dood zijn de hongerstakers geschiedenis.

In november, toen de hongerstakingen begonnen, was er nog wel belangstelling. De actievoerders, veelal extreem-links, lieten toen vanuit de gevangenissen weten tot het bittere einde te zullen doorgaan om de invoering van een cellensysteem te verhinderen. In de nieuwe cellen, waar ten hoogste drie gevangenen samen verblijven, in tegenstelling tot de oude slaapzalen met soms wel meer dan veertig gevangenen samen – kunnen bewakers gemakkelijker de gevangenen mishandelen, voerden zij aan. Evenzeer hadden de hongerstakers bezwaren tegen het nieuwe gevangenisregime. Als je je politieke denkbeelden trouw blijft, meenden ze, gaan de autoriteiten je straffen met eeuwigdurende isolatie in je cel: hersenspoeling, dat was de geheime agenda van de hervorming.

De Turkse autoriteiten verwierpen deze beschuldigingen en wezen erop dat ook West-Europa een cellensysteem kent. Daarnaast, aldus de autoriteiten, liepen de mensenrechten van de gevangenen zelf op de slaapzalen gevaar. Waren bijvoorbeeld in de Bayrampasa-gevangenis in Istanbul slaapzalen niet omgevormd tot marxistisch-leninistische indoctrinatiecentra, compleet met vuurwapentraining?

In december bestormden de Turkse autoriteiten ten koste van 32 doden (30 gevangenen en twee gendarmes) een groot aantal gevangenissen om een eind te maken aan de hongerstakingen. Alle hongerstakers werden overgebracht naar de nieuwe penitentiaire inrichtingen van het zogeheten F-type, maar hun actie ging onverminderd door. Aan de standpunten van beide partijen is sindsdien weinig veranderd. Er wordt zelfs niet onderhandeld tussen de gevangenen en de autoriteiten. Minister van Justitie Hikmet Sami Türk liet gisteren weten de nieuwe doden te ,,betreuren'', maar kondigde geen initiatieven aan om de impasse te doorbreken. Ook voor de minister lijkt de hongerstaking een dossier dat eigenlijk al is afgesloten.

Voor veel Turken op straat is het dat zeker. Al voor de paramilitaire politie de gevangenissen bestormde was er weinig sympathie voor de hongerstakers. Met een publiciteitsoffensief wisten de Turkse autoriteiten dat gevoel te versterken tot afkeer. De Turkse pers publiceerde foto's van de muren van slaapzalen waar gevangenen extreem-linkse leuzen op hadden gekalkt. In sommige gevangenissen, zo meldde de pers op gezag van de autoriteiten, hadden gedetineerden de muren tussen slaapzalen afgebroken zodat mannen en vrouwen bij elkaar konden zijn. Zo'n zootje ongeregeld, vonden veel Turken, verdiende het om eens flink aangepakt te worden.

Dat gebrek aan sympathie is door de recente economische crisis alleen nog maar versterkt. Vergeleken met de omstandigheden waar veel Turken nu in leven, lijken de nieuwe F-type gevangenissen kleine paleisjes. In de nieuwe gevangenissen hebben de gedetineerden een bed, radio, televisie en zelfs een bibliotheek. Veel Turken in de `vrije' wereld doen het voor minder. ,,Sinds de devaluatie werk ik me uit de naad om de eindjes aan elkaar te knopen'', zegt een man in Istanbul. ,,Ik heb alleen nog maar deze broek. Ik moet hem 's avonds wassen, zodat ik hem de volgende ochtend weer aan kan.''

Door de economische problemen is ook de houding van `Europa' even van minder belang. Op het hoogtepunt van de crisis in december was er enige bezorgdheid over hoe de bestorming van de gevangenissen in Brussel zou vallen. Zou er een nieuw obstakel op de weg naar de Europese Unie bijkomen, zo was de angst. Maar sinds de devaluatie van de Turkse lira en de zware financiële crisis die daar het gevolg van is, lijkt Europa verder weg dan ooit tevoren. Als de hongerstakers sterven, is dat toch niet meer dan een extra druppel in een oceaan van problemen.

En zo zijn de hongerstakers vergeten en zet de economische crisis de toon. Als Turken zich al ergens boos over maken, dan niet over het verlies aan levens door de hongerstaking, maar bijvoorbeeld over de ex-gouverneur van de Centrale Bank, die enige dagen voor de devaluatie – nog in functie – zijn privé-lira's omzette in dollars en zo een fikse winst boekte. Op een van de Turkse televisiestations gingen journalisten gisteren babbelen met kinderen op een lagere school over de actualiteit. Wat de nationale munteenheid van Turkije was? ,,De dollar'', zei een van de kleintjes. En hoe het verder moest met dit land? Een van de kinderen hield even op met tekenen en keek treurig in de camera. ,,Iedereen hier probeert problemen op te lossen, maar het lukt ze gewoon niet.'' ,,Wat ze ook doen, het lukt ze niet'', zei het kind nogmaals, terwijl het verder ging met tekenen.