`Canetti toont de irrationaliteit van de geschiedenis'

Historicus en kenner van Zuid-Amerika Michiel Baud kwam als student in de ban van `Massa en macht' van Elias Canetti.

,,Waar mijn belangstelling voor Zuid-Amerika vandaan komt weet ik niet precies'', zegt historicus Michiel Baud. ,,Ik ben in de jaren zeventig naar Groningen gegaan omdat ik polemologie wilde studeren. Na mijn kandidaats heb ik een jaar gereisd, toen ben ik naar Centraal Amerika geweest. Laatst vond ik nog een werkstuk over Brazilië terug dat ik in mijn middelbare schooltijd heb geschreven.''

Michiel Baud (48) is Latijns-Amerika-deskundige en is sinds vorig jaar april directeur van het Interuniversitair Centrum voor Studie en Documentatie voor Latijns-Amerika (CEDLA) in Amsterdam. Op verzoek van de regering onderzocht Baud het verleden van Jorge Zorreguieta, de vader van de aanstaande bruid van prins Willem-Alexander. Zijn onderzoeksrapport verscheen onder de titel Militair geweld, burgerlijke verantwoordelijkheid – Argentijnse en Nederlandse perspectieven op het militaire bewind in Argentinië (1976-1983) (besproken in Boeken 6.4.2001).

In zijn werkkamer bij het CEDLA vertelt Baud over zijn kennismaking met de sociaal-psychologische studie Massa en macht (1960) van de schrijver Elias Canetti (1905-1994). Hij las het boek voor het eerst aan het begin van zijn geschiedenisstudie. ,,Volgens mij is dit het eerste wetenschappelijke boek dat ik uit eigen beweging heb gelezen. Ik was er in ieder geval zeer enthousiast over. In de jaren zeventig stonden twee onderwerpen centraal bij de studie geschiedenis: de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. Massa en macht is heel sterk door de Tweede Wereldoorlog bepaald, maar het bevat daar heel weinig directe verwijzingen naar. Eigenlijk is het niet in alle opzichten een goed boek, het is nogal onevenwichtig opgebouwd. Sommige stukken zijn niet overtuigend, in andere worden diepe waarheden geraakt.

,,Je moet dit boek ook zien in relatie tot zijn roman Het Martyrium (Die Blendung, 1935). Daarin wordt dezelfde thematiek behandeld, de psychologie van het menselijk handelen, maar dan vanuit het individu, terwijl Canetti in Massa en macht uitgaat van de menigte. Canetti vraagt zich af wat mensen drijft in wat ze doen, hoe je hun politiek gedrag kunt verklaren. Het gaat natuurlijk over macht, over wat de rationaliteit en irrationaliteit ervan is. Het Martyrium laat zien hoe iemand langzaam wegzinkt in zijn eigen irrationaliteit. De hoofdpersoon is sinoloog, een kamergeleerde iemand die je ingekapseld ziet worden in zijn eigen waandenkbeelden. In Massa en macht wordt hetzelfde proces beschreven, maar dan vanuit het perspectief van het collectief.

,,Wat ik mooi vind, is dat het boek heel duidelijk niet alleen Europees is; Canetti haalt veel van zijn voorbeelden uit niet-westerse culturen. Ik studeerde in een tijd dat het vak geschiedenis vooral over Europese of Nederlandse geschiedenis ging. Samen met andere studenten was ik niet tevreden met de overheersing van het Eurocentrische wereldbeeld. Er is een hoop veranderd sinds die tijd, maar je ziet nog steeds dat historici die zich met de niet-westerse wereld bezighouden vaak proberen te volgen wat er in de Europese en Noord-Amerikaanse geschiedschrijving gebeurt, terwijl de Europese historici die zich bezighouden met wat er buiten Europa gebeurt op één hand te tellen zijn.''

Geeft Canetti niet een cynisch beeld van machthebbers en slachtoffers? Het komt erop neer dat de slachtoffers slechts gedreven worden door het verlangen te overleven en de machthebbers door het verlangen nog meer slachtoffers te maken. ,,Het gaat over macht en macht is cynisch. Ik zou het echter niet zo snel cynisch noemen, in de zin dat Canetti geen enkele plaats voor hoop vrijlaat. Het is een realistische poging een antwoord te vinden op het raadsel van het fascisme en nationaal-socialisme, een poging de logica van de irrationaliteit in massabewegingen te verklaren.''

`Het eerste en beslissende kenmerk van de machthebber is zijn recht over leven en dood', schrijft Canetti. `Zijn macht is slechts absoluut zolang zijn recht op het veroordelen tot de dood hem onbetwist toekomt. Want werkelijk onderworpen aan hem is slechts hij die zich door hem laat doden.' Baud: ,,Ik heb die passage gelezen als overdrachtelijk, in de zin dat macht ook altijd machtsuitoefening impliceert. Als ik hier als directeur tegen iemand zeg `je moet dat doen', of als ik als Caesar mijn duim opsteek, naar boven of naar beneden – het zijn allemaal vormen van machtsuitoefening, in verschillende gradaties. En het beschikken over leven en dood is de ultieme uitoefening van macht.

,,Of de onderwerping van de massa aan de machthebber onafwendbaar is, dat kun je je afvragen. Canetti beschrijft verschillende soorten menigten, er bestaan er ook die emancipatorisch zijn of zelf macht uitoefenen. Canetti laat wel zien dat, ondanks het feit dat de massa macht of potentiële macht bezit, de massa toch keer op keer gebruikt wordt voor doelen die niet uit haarzelf komen maar uit de machthebbers.

,,Wij hebben de neiging om als we reflecteren over ons eigen gedrag en over historische processen het rationele en het logische te benadrukken. Wat Canetti in Massa en macht probeert, is ook te reflecteren op het onverklaarbare en irrationele. Ik zie het boek als een meanderende zoektocht naar dat vraagstuk van de rationaliteit en irrationaliteit van het menselijk handelen. Canetti pretendeert ook niet een eenduidige oplossing te geven. Het is een zoektocht naar logica, waarbij al vanaf de eerste zin duidelijk is dat die logica niet in volledige vorm aanwezig is.''

Is het dan onmogelijk de machtsprocessen die zich in het verleden hebben voltrokken te begrijpen? ,,Canetti erkent het irrationele maar ook hij doet een poging tot begrijpen. Dat is wat wij allemaal doen als we naar de geschiedenis kijken, vooral geschiedenissen die gekenmerkt worden door massamoord, zinloos geweld en ongecontroleerde machtsuitoefening. Canetti keek terug naar de Tweede Wereldoorlog. Als wij kijken naar de situatie in Rwanda of, om het actueel te houden, in Argentinië, dan zien we dezelfde soort processen waarbij rationaliteit en irrationaliteit samengaan, waarbij de drang tot overleven botst op ideeën van rechtvaardigheid, waarbij je mensen onderdeel ziet worden van de massa en individuen zich daaraan ziet ontworstelen. Canetti's thema is dus universeel en van alle tijden.''

Elias Canetti: Masse und Macht, 1960. Vertaald door Jenny Tuin als Massa en Macht. Athenaeum – Polak en Van Gennep, ƒ36,50