Zalm als bad guy in het begrotingsoverleg

De eigenzinnigheid waarmee minister Zalm de begrotingsbesprekingen voert, komt de sfeer in het kabinet niet ten goede.

De financiële sur place rondom de begroting 2002 zal niet lang meer duren. Maar de traditionele deadline voor de voorjaarsnota van Witte Donderdag, vandaag, is niet gehaald.

Verantwoordelijk minister Zalm (Financiën) heeft de afgelopen twee weken zijn gebruikelijke `bilateraaltjes' gehad. In zijn werkkamer aan het Haagse Korte Voorhout heeft hij zijn collega's om beurten minimaal één keer ontvangen, om over hun financiële wensen te praten. Het totaal van die wensen beloopt 18 miljard gulden. En dat terwijl er volgens Zalm maximaal 5 tot 5,5 miljard gulden extra is te vergeven.

Hoe zat het ook al weer met die wensen? Op tafel ligt in ieder geval het rapport van de commissie-Van Rijn, die in opdracht van het kabinet heeft onderzocht hoe de overheid de komende jaren haar positie als werkgever kan verbeteren. Los van `Van Rijn' zijn er de `gewone' wensen van de departementen: extra milieu-investeringen, infrastructurele projecten, steun voor de landbouw.

Begin dit jaar leek er nog vrijwel niets mogelijk. Het Centraal Planbureau becijferde een tegenvaller van 0,5 miljard gulden, wat zelfs tot een bezuiniging zou moeten leiden. Zalm haastte zich te zeggen dat er volgens hem sprake was van een kleine meevaller van 0,4 miljard gulden. Later meldden bronnen rondom de minister dat hij er 5 miljard gulden van had weten te maken.

Maar deze door Financiën aan de pers gelekte `tussenstand' is nog niet definitief. Het geld komt er waarschijnlijk wel, misschien nog wel meer, maar over de `dekking' is nog geen overeenstemming: twee tot drie miljard gulden staat `in potlood' genoteerd. De gesprekken die de minister daarover voert met zijn collega's die geld overhebben of die kunnen schuiven met uitgaven, zullen uiteindelijk bepalen wie welk deel moet opbrengen. Zoveel is wel duidelijk: de extraatjes voor de begroting 2002 zullen voor het overgrote deel bestaan uit `sigaren uit eigen doos'. Zo dreigt bijvoorbeeld minister De Vries (Binnenlandse Zaken) investeringen uit zijn eigen begroting te moeten halen.

Minister Borst (Volksgezondheid), een van de grootste `claimanten', kent intussen het klappen van de zweep. In plaats van met het gebruikelijke bataljon ambtenaren te arriveren, meldde zij zich vorige week samen met haar staatssecretaris aan de deur van het ministerie van Financiën. De inzet was duidelijk: over de details hebben we het later nog wel, nu is het tijd om politiek stelling te nemen. Afgelopen maandag sprak Borst voor de tweede keer met Zalm. Borst gaf niet toe, weten ingewijden, wat het nodig maakte voor volgende week een derde gesprek tussen haar en Zalm te organiseren, ditmaal in het bijzijn van `bruggenbouwer' Wim Kok.

Minister Hermans (Onderwijs) wil ten minste evenveel geld als Borst. Gistermorgen spraken Zalm, Kok en Hermans in het torentje van de premier over de extra miljarden voor onderwijs. Hermans, zo melden ingewijden, wil van Kok de garantie dat deze PvdA-fractievoorzitter Melkert ,,een beetje in de hand houdt''. De premier moet voorkomen dat Hermans bij de verdediging van de extra uitgaven voor onderwijs van de PvdA het verwijt krijgt te veel het VVD-beleid over de Zalmnorm te hebben gesteund.

Zalm speelt het spel tot nu toe hard, maar heeft zijn `trukendoos' nog niet geopend: er zijn nog rekenkundige en fiscale aanpassingen mogelijk die het bedrag van 5 miljard gulden kunnen ophogen. Zalm zou er bijvoorbeeld voor kunnen kiezen het geraamde inflatiecijfer te verhogen. Daarnaast kan er door interne verschuivingen op de begroting geld worden vrijgemaakt. Een voorbeeld daarvan is het fiscaliseren van de kinderbijslag (via een belastingkorting in plaats van via een uitkering). Ook kan de voorziene lastenverlichting (er resteert voor dit jaar nog 2 miljard gulden) worden afgestemd op de wensen van de departementen.

Al deze troefkaarten zijn nog niet uitgespeeld, maar de vraag is of Zalm ze wíl uitspelen: hij heeft er baat bij zijn reputatie als schatkistbewaarder te bewaken. Te veel `gerommel in de marge' zou hem – en zijn partij – ruim een jaar voor de verkiezingen geen goed doen.

Ondanks de irritaties van de andere ministers en de ogenschijnlijke impasse zou het met wat kunst en vliegwerk dus toch weer `een mooie begroting' kunnen worden. Daar komt dan nog wel wat `pokeren voor gevorderden' bij kijken. ,,Men gaat pas bewegen als men ziet dat de anderen ook gaan bewegen'', zegt een Kamerlid.

Maar nu premier Kok, na de geslaagde afronding van de verloving, zich full swing in de besprekingen heeft gemengd, lijkt het einde van de strijd in zicht. Kok zal zijn gezag aanwenden om duidelijk te maken dat er nooit genoeg geld is om aan alle wensen tegemoet te komen, verwachten ingewijden. Vanmiddag zouden Zalm en Kok de druk op Borst en Hermans verder opvoeren, in elkaar snel opvolgende bilateraaltjes. Het is niet uitgesloten dat deze `versnelde ronde', gecombineerd met de rolverdeling tussen een good guy (Kok) en een bad guy (Zalm), snel tot resultaat zal leiden.

    • Egbert Kalse