Wispelturig en creatief

De VVD-politicus Jan Kamminga ging jaren geleden naar het energiebedrijf Nuon voor een bijdrage aan een economisch steunfonds in Groningen. Nadat Kamminga een vurig pleidooi had gehouden, zei Swelheim: `Ik zie er niks in.' Kamminga zei: `Goed, dan zal ik de buitenwereld vertellen dat van de bedrijven in Noord-Nederland alleen Nuon geen bijdrage levert.' En wilde weggaan. `Heeft het echt zin, zo'n fonds?' klonk het plotseling. `U heeft toch geluisterd?' Stilte. En toen zei Swelheim ineens: `Ja.' Niets meer dan dat. `Nuon geeft wel een bijdrage?' En weer alleen maar: `Ja.' Einde onderhoud.

,,Bij Swelheim kan een keuze voor A heel plotseling veranderen in keuze B, ook al is B nog niet tot de bodem onderzocht. Hij is heel creatief, op het wispelturige af'', zegt oud-DSM-topman Simon de Bree, die min of meer tegelijk met Swelheim bij DSM zijn loopbaan begon. Swelheims woordvoerder Francé Verdeuzeldonk formuleert daarover zelfs een soort Paradox van Tob: ,,Voor degenen die hem kennen is Swelheim voorspelbaar in zijn grilligheid.'' Zo brak Swelheim vorig jaar resoluut met zijn grote voetballiefde Vitesse, nadat de club diep in het krijt was gekomen bij Nuon.

Tobias Swelheim (63) is na omzwervingen langs onder meer Van Berkel (meetapparatuur) drie jaar terug de baas geworden van Nuon. Hij woont op het Brabantse platteland, waar hij met zijn vrouw paarden en Ierse wolfshonden houdt. Swelheim is waarschijnlijk de meest uitgesproken bestuursvoorzitter van Nederland. ,,Hij is een echt karakter, een naturel iemand, minder gepolijst dan de meeste bestuursvoorzitters'', zegt advocaat Steven Schuit, die veel ondernemingen adviseert. Emoties zijn bij Swelheim op het gezicht te lezen.

Tegelijkertijd lijkt Swelheim zijn expressies aan te zetten voor het effect. Hij is een acteur die zichzelf speelt. Die kwaliteiten helpen hem bij het uitdragen van zijn ambities voor het nutsbedrijf Nuon in de heerlijke nieuwe wereld van vrijgemaakte water- en energiemarkten. Zijn uitgesprokenheid zit hem ook wel eens in de weg, zoals toen de bedrijven Nuon en Edon (thans Essent) spraken over een fusie. Kamminga, destijds president-commissaris van Nuon, onthult: ,,Na twee gesprekken hebben de president-commissaris van Edon en ik er een streep doorgezet, vanwege incompatibilité d'humeur tussen Swelheim en Edon-topman Witvliet.''

Swelheim, in Almelo geboren in een arbeidersfamilie, is van oorsprong technisch scheikundige. Bij DSM deed Swelheim de inkoop van grondstoffen. ,,Haha, als het dan beoordelingstijd was, dan liet ik me via de intercom niet één, maar twee keer oproepen. (...) En ik liep met harde stappen een paar keer langs de directiekamer, zodat ze dachten; nou, nou, die Swelheim is ook druk bezig'', vertelde Swelheim ooit aan Trouw. De Bree grinnikt daarover: ,,Hij was bovengemiddeld ambitieus. Én creatief. Bij de oliecrisis was er een groot gebrek aan grondstoffen. Wij zijn toen getweeën de hele wereld rondgereisd. Je kon nergens wat kopen, maar we ruilden spullen uit Amerika tegen goederen in Japan, die we vervolgens weer in Europa omruilden. Dat vergde moeizame onderhandelingen, waarin hij vaak een opening wist te vinden.''

Swelheim is dol op debat. ,,Toen ik bij mijn sollicitatiegesprek vertelde te hebben gereageerd op een advertentie, bleef hij zeggen: `Dat is niet waar'. Hij wil kijken of je vasthoudt aan je oordeel. Hij wil mensen die hem tegenspreken, zodat hij zijn oordeel kan scherpen'', vertelt Verdeuzeldonk, die gelooft dat de meeste Nuon-medewerkers in Swelheims omgeving een haat-liefdeverhouding hebben met hun baas. ,,Hij kan het ene moment lelijk tegen je doen en even later heel aardig.''

De emotionele uitbarstingen van Swelheim staan, onder meer volgens Schuit, ten dienste van de onderneming: ,,Hij heeft behalve voor de aandeelhouders ook echt oog voor de werknemers en doet anders dan veel andere ondernemers nooit laatdunkend over politici.'' Swelheim zei het zelf ooit in Trouw: ,,Mijn ervaring is: niets is wat het lijkt.''

    • Karel Berkhout