Mendelsohn: het beste van twee werelden

Normaal gesproken hebben tentoonstellingen met kopieën van tekeningen en schetsen iets armoedigs. Kopieën missen het aura van de echtheid waarvoor men naar een tentoonstelling gaat. Maar de schetsen van Erich Mendelsohn, die nu in de Academie van Bouwkunst van Amsterdam hangen op de tentoonstelling Erich Mendelsohn: Dynamik und Funktion, zijn zo zorgvuldig en precies gekopieerd, dat nauwelijks te zien is dat ze niet echt zijn. Alleen piepkleine lettertjes op de titelbordjes geven aan dat het om kopieën gaat.

Door deze schetsen was de Duitse architect Mendelsohn (1887-1953) al bekend voordat hij iets had gebouwd. Als soldaat in de Eerste Wereldoorlog bracht hij een deel van zijn tijd door met het tekenen van fantasie-fabrieken, -theaters en andere bouwwerken voor de nieuwe, naoorlogse wereld. Mendelsohns schetsen kennen hun gelijken niet in de geschiedenis van de moderne architectuur. In een paar krachtige lijnen zet hij de contouren neer van organische gebouwen, die als grote monsters elk moment in beweging lijken te kunnen komen.

Op de expositie, die is vervaardigd door het Duitse instituut voor buitenlandse betrekkingen en die nu in de gangen van de Academie is ondergebracht, zijn ook vele mooie, zorgvuldig gedetailleerde maquettes van Mendelsohns gebouwen te zien. Ze zijn vervaardigd door studenten van de architectuurfaculteit van de Universiteit van Stuttgart en zijn in dit geval bijzonder op hun plaats, omdat veel van Mendelsohns gebouwen zijn verwoest in de Tweede Wereldoorlog. Samen met foto's en informatieve Duits-Engelse tekstborden geven de maquettes een compleet beeld van Mendelsohns leven en werk.

Ook van de Einsteintoren in Potsdam staat er een maquette. Het is een robuust ding van gips, dat door opzettelijke oneffenheden meer weg heeft van een beeld dan van een gebouw. In het echt is deze toren, bedoeld als observatorium om de voorspellingen uit Einsteins relativiteitstheorie te toetsen, ook een krachtige sculpturale vorm.

De Einsteintoren, die nu geldt als hét monument van de expressionistische architectuur, maakte Mendelsohn in een klap beroemd. Maar zijn latere gebouwen, zoals de warenhuizen in Berlijn en Stuttgart, waren niet zo exuberant als de Einsteinturm. Mendelsohn verenigde in zijn werk de strenge vormen van het Nieuwe Bouwen met de uitbundigheid van het expressionisme. Dit gaf zijn gebouwen altijd een zwierigheid die ze onderscheidt van het pure Nieuwe Bouwen van architecten als Walter Gropius.

Deze vereniging van twee stijlen die op het eerste gezicht onverenigbaar zijn, verklaart ook waarom Mendelsohn ondanks zijn schitterende gebouwen zo'n bescheiden plaats heeft gekregen in de architectuurgeschiedenis. Mendelsohn had in de jaren twintig een ongekend succes en had een van de grootste architectenbureaus in de wereld. Maar zijn werk werd door critici juist om de tweeslachtigheid minder gewaardeerd. Consequente hardliners zijn blijkbaar interessanter dan degenen die het beste van twee werelden verenigen.

Mendelsohn mag dan een tussenfiguur zijn geweest, hij zag wel scherper dan zijn collega's van het Nieuwe Bouwen in wat de ware aard van het nationaal-socialisme was. Terwijl de ex-Bauhausdirecteuren Walter Gropius en Ludwig Mies van der Rohe na de machtsovername van de nazi's in het gevlij probeerden te komen bij de nieuwe machthebbers, had Mendelsohn als jood al in de jaren twintig de conclusie getrokken dat hij van Hitler en de zijnen niets goeds had te verwachten. Hij emigreerde dan ook al in maart 1933 naar Engeland. Het werd het begin van Mendelsohns zwerftocht over de wereld. Eind jaren dertig vestigde hij zich in het toenmalige Palestina, maar hier voelde hij zich niet thuis en hij vertrok in de jaren veertig naar de Verenigde Staten. Maar waar hij ook was, steeds slaagde hij erin te bouwen. In Engeland ontwierp hij onder meer het De La Warr strandpaviljoen, dat nu een van belangrijkste monumenten van modernistische architectuur is. In Jerusalem kreeg hij opdrachten voor universiteitsgebouwen en een villa voor Chaim Weizman, de latere eerste president van Israël. In de Verenigde Staten bouwde hij tenslotte ziekenhuizen, appartementen, villa's en synagoges.

Tentoonstelling: Erich Mendelsohn: `Dynamik und Funktion'. T/m 4 mei in de Academie van Bouwkunst, Waterlooplein 211, Amsterdam. Geopend: ma t/m do 10-22 u., vr. 10-17 u. Toegang gratis. Catalogus (Engels) ƒ 49,-

    • Bernard Hulsman