70-jarig Klavarskribo slechts beperkt succes

Dit jaar bestaat het Nederlandse muzieknotatiesysteem Klavarskribo zeventig jaar. ,,Het is een handig en laagdrempelig systeem. Maar de muziekwereld is traditioneel ingesteld. Onbekend maakt onbemind.''

In de ommegangen van de Open Hofkerk in Apeldoorn heeft zich al vroeg op de ochtend een dertigtal wakkere amateur-musici verzameld voor de eerste open Klavarskribodag. Op kraampjes liggen stapels splinternieuwe en vooroorlogse informatiefolders klaar. `Geen teken teveel, geen noot te weinig,' belooft een pamflet. Aan de muur hangen affiches. `Stop het getob, speel van klavar!' En: `Klavarskribo: it's clever and fun forever!'

Klavarskribo is een alternatief, bij uitstek voor toetsinstrumenten geschikt muzieknotatiesysteem dat een leek van blad leert lezen in tien minuten. Waar het aanleren van het traditionele notenschrift oefening en achtergrondkennis vereist, geeft Klavarskribo – te lezen van boven naar onderen – een grafische weergave van de toetsen die op het klavier moeten worden ingedrukt. Kruizen en mollen worden overbodig. Kennis van notenduur is niet vereist, omdat een noot eenvoudigweg duurt totaan de volgende genoteerde aanslag.

Klavarskribo (Esperanto voor `klavierschrift') werd in 1931 geïntroduceerd door de technicus Cornelis Pot (1855-1977). Als kind al, stoorde hij zich tijdens zijn piano- en vioollessen aan de moeilijkheden van het gangbare notatiesysteem. Vanwaar al die voortekens? Waarom moeilijk noteren als het – zeker op piano – zoveel makkelijker kan? En waarom voor zang en strijkinstrumenten vasthouden aan voortekens als iedere zanger en violist van nature `rein' intoneert? Pot ontwikkelde in zijn vrije tijd een systeem dat, vergelijkbaar met de muzieknotatie voor gitaar, muziek vertaalt in grepen.

Wie de proefles van de Klavar Vereniging Nederland op de piano zet, doorziet de grondbeginselen vrijwel onmiddellijk. ,,Klavarskribo is als een automatische auto'', vindt pianist Leonard Leutscher, die een pianoworkshop voor gevorderde klavarspelers leidt. ,,Wat je ziet, is wat je doet.'' Een tiental belangstellenden knikt instemmend. ,,Klavar is een uitkomst'', vindt een oudere dame. ,,Mijn enthousiasme is zo groot, dat ik melodieën die ik spontaan neurie in klavar noteer om ze te onthouden.''

Naar schatting beoefenen in Nederland tienduizend amateurs muziek met behulp van Klavarskribo. De Nederlandse Klavar Vereniging telt zevenhonderd leden, de catalogus van in klavar omgezette muziekliteratuur omvat inmiddels vijfentwintigduizend titels van ragtime tot ijzeren repertoire. Het grootste deel van de klavargebruikers bespeelt een toetsinstrument. Klavarbeoefenaars op een melodieinstrument zijn schaars, evenals klavarspelers in het buitenland.

Opvallend talrijk zijn verhoudingsgewijs de klavarspelers op de Hollandse `biblebelt'. ,,In Urk en Staphorst speelt iedereen orgel, en iedereen van klavar'', grinnikt Fons Doomen, bestuursvoorzitter van de Klavar Vereniging Nederland. ,,Ruim tien procent van de protestantse kerkorganisten speelt van klavar, waardoor het systeem ten onrechte een nogal religieus imago heeft. Daar komt bij dat vaak wordt aangenomen dat klavar een vereenvoudigend systeem, maar dat is onzin. Wij spelen wel degelijk van een urtext, alleen effectiever genoteerd. Het grootste probleem is en blijft echter de vergrijzing van de klavarspelers. Het is ongelooflijk lastig de jeugd te bereiken. Muziekscholen schermen zich af en de docenten die wél de voordelen van muziekonderwijs met Klavarskribo inzien, schamen zich. Ik hoorde zelfs ooit van een conservatorium waar stiekem met Klavarskribo werd gewerkt!''

,,Klavar is vooral van groot belang voor een groep oudere amateurmusici die een beetje tussen de wal en het schip valt'', vermoedt Hans Heimans, directeur van de Landelijke Organisatie Amateur Muziek (LOAM). ,,Wie al `gewoon' noten kan lezen, begint niet meer aan klavar. Maar als iemand er moeite mee heeft zich het traditionele notenschrift eigen te maken, kan klavar zonder meer een uitkomst zijn. Het is een handig en laagdrempelig notatiesysteem. Klavar leert je muziek te lezen in één middag, voor het traditionele notatiesysteem is toch minimaal het vijftigvoudige vereist.''

Klavarskribo helpt muziek sneller van blad te lezen, maar met technische vaardigheden heeft de notatie niets van doen. Op conservatoria wordt steevast gewerkt met het traditionele notenschrift. Datzelfde geldt voor de Muziekschool Amsterdam, waar op dit moment geen van de ongeveer twintig pianodocenten met Klavarskribo werkt. Navraag wijst uit dat docenten veronderstellen dat het aanbod muziekliteratuur in klavar ontoereikend is. Bovendien worden ondanks de complexiteit van het traditionele notatiesysteem tóch goede resultaten geboekt met het onderwijzen van `gewoon' notenschrift aan jonge kinderen.

Hans Heimans: ,,De muziekwereld is traditioneel ingesteld. Het gros van alle muziekdocenten is zelf succesvol doorkneed in het gewone notenschrift en heeft er geen behoefte aan leerlingen met klavar te confronteren – zelfs al is het gewone notenschrift evident moeilijker. Het probleem met Klavarskribo is dat onbekend onbemind maakt. Vergelijk het met de nieuwe, ergonomische viool. Een vondst, waarvoor niettemin bijna niemand kiest. Als je eenmaal ergens aan bent gewend, blijf je daarbij.''

In de Apeldoornse Open Hofkerk heerst de klavargeest in optima forma. Aan de vleugel wordt quatre-mains gespeeld van een klavarpartituur. Vervolgens zet een pianist The girl from Ipanema in, waarbij een mondharmonicaspeler moeiteloos inhaakt. Simultaan klinken op het kerkorgel stemmige melodieën – eveneens van een klavarpartituur gespeeld. ,,Klavarskribo moet het goeddeels hebben van mondelinge `reclame', denkt Fons Doomen. ,,Het verhaal van veel klavarspelers is dat zij opgroeiden in de crisistijd en met schriftelijke zelfstudiecursussen klavar de piano leerden bespelen. Het was een goedkope vorm van muziekbeoefening, zonder dure boeken en zonder lesgeld.''

,,Mijn oom bezat klavarboekjes. Die heb ik als kind óók gekregen'', bevestigt een mevrouw uit Twello met een ontwapenende glans in de ogen. ,,Inmiddels speel ik al weer tientallen jaren zonder moeite en met heel veel plezier in een accordeonvereniging. Dat is toch goud waard?''

,,Muziektheorie leren? Morgen brengen!'', vindt ook de heer Otte, hoofdredacteur van het klavarblad Toon en Teken. ,, Ik wil gewoon lekker muziek spelen, en dan is klavar ideaal. Ter illustratie: ieder kind speelt zo de vlooienmars uit het hoofd. Allemaal zwarte toetsen, doodeenvoudig! Zet je dat kind diezelfde vlooienmars voor in traditioneel notenschrift, staan er opeens zes mollen. Onspeelbaar! Klavar omzeilt dat probleem met een `actie'-notatie, en voorkomt zo dat amateurmusici gedemotiveerd raken. Dat is het geheim dat maakt dat klavar al zeventig jaar zonder reclame voortbestaat.''

Inlichtingen: www.klavarvereniging.myweb.nl