Leugentjes om Máxima

Is alles nu bekend over Jorge Zorreguieta, de toekomstige schoonvader van Willem-Alexander? `Het zou kunnen dat er nog iets naar voren komt', zegt historicus Michiel Baud. En: `Ze hebben er toch een hele tijd rekening mee gehouden dat het niet tot een verloving zou komen.'

Het moet de 73-jarige Jorge Zorreguieta hebben verrast. De Nederlandse professor met de jeugdige uitstraling die op donderdagochtend 15 februari tegenover hem zat in een kleine zaal van een New-Yorks hotel was heel goed ingevoerd in de Latijns-Amerikaanse landbouw. Met hem kon behalve over suiker en tabak eveneens, en letterlijk, over koetjes en kalfjes worden gepraat. ,,We hebben het inderdaad ook over de verschillende koeienrassen in Argentinië gehad'', zegt Michiel Baud lachend. ,,Eén van de rassen daar heet Holanda-Argentina.'' En dan weer ernstig: ,,We hebben toen vooral gesproken over de vraag `wist je het wel, of wist je het niet'.'' Centraal stond op die winterochtend de grootschalige schending van de rechten van de mens door het regime van Videla (1976-1981), waarvan Zorreguieta als (onder)staatssecretaris van Landbouw deel uitmaakte. ,,In dat gesprek was weinig common ground.''

De keuze, een half jaar eerder, van de toenmalige secretaris-generaal Geelhoed van het ministerie van Algemene Zaken voor de nu 48-jarige Baud als geheim onderzoeker naar het `oorlogsverleden' van Jorge Zorreguieta, vader van de aanstaande bruid van prins Willem-Alexander, was doeltreffend. Niet alleen is Baud historicus en Latijns-Amerikadeskundige, hij staat tevens aan het hoofd van het gezaghebbende interuniversitaire onderzoeks- en documentatiecentrum voor Latijns Amerika CEDLA én heeft in zijn eigen onderzoekswerk ook aandacht besteed aan de Latijns-Amerikaanse landbouw. Zijn dissertatie in 1991 ging over tabaksarbeiders in de Dominicaanse Republiek. Baud heeft in de afgelopen twintig jaar over een breed scala van Latijns-Amerikaanse onderwerpen gepubliceerd, onder meer de zaak-Pinochet. Nu dus over de zaak-Zorreguieta: Militair geweld, burgerlijke verantwoordelijkheid – Argentijnse en Nederlandse perspectieven op het militaire bewind in Argentinië (1976-1983).

Baud: ,,Ik heb in mijn rapport heel erg gezocht naar een manier om toch te kunnen oordelen over de Argentijnse situatie toen. Argentijnen hebben grote problemen gehad om te begrijpen waar wij het nu over hadden. Je zit in een ingewikkeld moreel spectrum. Er is in Argentinië ook niet één enkele stem. Er is ook daar een kentering aan het komen, men wil er ook op een andere manier naar het verleden kijken. Vooral de jonge generatie wil dat. Ook historici realiseren zich dat ze tot nu toe alleen maar naar de militairen hebben gekeken. Dat zijn processen die momenteel in Argentinië aan de gang zijn.''

Een klein jaar zit Baud nu in Amsterdam, na een vierjarig hoogleraarschap Geschiedenis van Latijns Amerika in Leiden. In zijn werkkamer bij het CEDLA, in een dubbel pand aan de Keizersgracht, bedenkt Baud dat er nog een andere reden was waarom hij voor het onderzoek werd gevraagd. Hij is baas over zijn eigen tijd. ,,Ik zei op een gegeven moment dat ik dit werk, met die geheimhouding, in Leiden nooit had kunnen doen, omdat er daar meer druk op je ligt en je minder vrijheid hebt om je eigen dag in te delen. Men zei toen: dacht je dat we daar niet aan hadden gedacht?'' Met `men' bedoelt Baud zijn contactpersonen bij het departement van Algemene Zaken. Baud zelf spreekt in het vraaggesprek met enige terughoudendheid over zijn ontmoetingen met onder anderen premier Kok, kroonprins Willem-Alexander en Máxima Zorreguieta, met wie hij zijn rapport heeft besproken. De geheimhoudingsplicht heeft zijn sporen nagelaten.

,,Het was een zeer geheimzinnige zaak'', zegt Baud over het eerste gesprek begin september vorig jaar op Algemene Zaken. ,,In de weken daarna is die opdracht verstrekt. Aanvankelijk was het mijn bedoeling om een vrij kort rapport te schrijven, van zo'n dertig pagina's. Maar al snel zei ik dat het er veel meer moesten worden om te kunnen beargumenteren wat ik wilde zeggen; ik wilde ook een stuk schrijven over de Nederlandse houding ten aanzien van Argentinië. Dat vond ik belangrijk, omdat de Nederlandse houding dreigde te ontsporen in het bekende vingertje. Zeker vorig jaar. Er waren veel stereotypen over de Argentijnse samenleving in de pers.

,,Het geheim was niet mijn keus. Men vroeg mij de zaak geheim te houden, omdat dit onderzoek in feite betekende dat de prins zou gaan trouwen. Openbaarmaking zou een pseudo-aankondiging van de verloving zijn. Dat was op dat moment absoluut niet aan de orde. Men heeft mij ook steeds gezegd: `Het kan zijn dat we je bedanken voor je diensten, want als Willem-Alexander en Máxima het niet helemaal met elkaar kunnen vinden, dan houdt het op.' Wat daar van waar is kan ik niet beoordelen, maar ze hebben er toch een hele tijd rekening mee gehouden dat het niet tot een verloving zou komen, maar een gewone verliefdheid zou blijven.

,,Ik was uiteindelijk niet rouwig om die geheimhouding, omdat ik daardoor in alle rust kon werken. Soms moest ik me verbijten om niet aan de discussie deel te nemen. Dan stond er weer een foto in een krant, zogenaamd van Zorreguieta en dat was-ie dan helemaal niet.''

Voor het onderzoek zelf en het schrijven van het rapport was in totaal niet meer dan drie maanden beschikbaar. Bovendien betekende de geheimhouding dat Baud niet kon interviewen. ,,De opdracht was om een onderzoek te doen naar de publieke functies van deze persoon in de periode `76-'81. Het ging niet om een antecedentenonderzoek of een biografie. Het archiefonderzoek in Argentinië was moeilijk. Er is veel materiaal vernietigd, de rest slecht gecatalogiseerd. Wie ik wegens die geheimhouding niet heb kunnen spreken, waren bij voorbeeld Zorreguieta's oud-collega's en Martínez de Hoz (de minister van Economische Zaken in het regime-Videla en Zorreguieta's baas – red.). Uit die interviews had een gevoel kunnen komen over het soort mensen om wie het gaat. En ook details over zaken die ik in het rapport een beetje open heb moeten laten. Waarom bijvoorbeeld bleef Zorreguieta in 1979 in de regering zitten, terwijl zijn hele ploeg opstapte? Het zijn bovendien mensen die, net als Zorreguieta, hun eigen specifieke versie van de geschiedenis hebben. Daar moet je dan ook niet al te belangwekkende dingen van verwachten.'' In het voorwoord van zijn rapport verontschuldigt Baud zich voor de ,,kleine leugentjes'' die hij familie, vrienden en collega's heeft verkocht om het werkelijke doel van zijn onderzoek te kunnen verdoezelen. Zijn echtgenote wist ervan. ,,Ik heb mijn vrouw verteld hoe destijds het onderzoek naar Aantjes was uitgelekt, doordat de vrouw van Loe de Jong haar mond voorbij praatte'', lacht Baud. In totaal wisten, schat hij, zo'n tien mensen in zijn directe omgeving van het onderzoek. Onder hen was zijn collega-hoogleraar en Latijns Amerika-deskundige Arij Ouweneel, die Baud op het veldwerk in november in Argentinië vergezelde. De meesten wisten echter niet beter of Baud deed onderzoek naar en in Ecuador, iets wat hij ook daadwerkelijk voor dit jaar had gepland. En toen hij op 15 februari naar New York vloog, vertelde hij zijn kinderen dat ,,papa naar Parijs'' ging. De Baudjes zouden volgens hun vader nooit hebben geloofd dat hij in twee dagen heen en weer naar Amerika was geweest.

In Argentinië stelden Baud en Ouweneel zich voor als onderzoekers die geïnteresseerd waren in de Argentijnse landbouwpolitiek ten tijde van het Proceso de Reorganisación Nacional, zoals de junta en zijn aanhangers de dictatuur noemden. Eén keer verraadden ze hun dekmantel. Toen ze zich in de bibliotheek van het ministerie van Landbouw door jaargangen Bolsa de Cereales (de Graanbeurs) heenworstelden, ontdekten ze ineens een foto van Zorreguieta. De verrassing die toen op het gezicht van Baud te zien moet zijn geweest, zo vertelt hij, leidde ook tot herkenning bij de bibliothecaresse. `Is dat niet de vader van..., ja, van dat meisje dat trouwen gaat met (...) Waar komt u eigenlijk vandaan?' Een paar Argentijnse collega's werden in vertrouwen genomen. Baud: ,,Ik had een bepaalde band nodig om dat vertrouwen te kunnen geven. Ik heb steeds gedacht `tegen wie kan ik het zeggen en tegen wie niet'.''

Er zijn, voorzover Baud weet, ook geen parallelle onderzoeken verricht door bijvoorbeeld de Nederlandse ambassade in Buenos Aires of de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD). Baud: ,,Op een gegeven moment heb ik (Algemene Zaken) gevraagd `is er informatie waarover ik zou kunnen beschikken die normaal niet toegankelijk is', een beetje in die geheimtaal, `ik bedoel van BVD of geheime dienst'. Maar toen heeft men gezegd dat die informatie er niet was of zou komen.''

Baud gelooft niet dat de beperking van het profiel van Zorreguieta tot diens `oorlogsverleden' een gemis oplevert voor de Nederlandse discussie. ,,Het ging en gaat in deze discussie om de mensenrechtenproblematiek. Maar het zou kunnen dat er nog iets naar voren komt, zeker in de privé-sfeer van Zorreguieta. Dat heb ik niet kunnen afdekken.'' Het blijken profetische woorden te zijn. Een dag na het vraaggesprek met Baud maakt RTL Nieuws bekend in Argentijnse krantenarchieven een soort manifest te hebben gevonden uit 1989 waarin een aantal burgers de militaire junta's alsnog bedankt voor hun genadeloze strijd tegen `de subversieve agressie'. Onder de ondertekenaars van het geschrift een zuster en mogelijk de tweede echtgenote van Jorge Zorreguieta, de moeder van Máxima. Een verbaasde Baud bevestigt telefonisch dat het vrijwel zeker om Maximá's moeder moet gaan.

Medio januari leverde Baud zijn rapport bij Algemene Zaken in. Het departement stuurde Zorreguieta een vertaling ervan in het Spaans. Direct na zijn terugkomst eind november uit Argentinië en in de eerste helft van februari had Baud gesprekken met premier Kok over zijn bevindingen. Volgens Baud heeft hij in dat tweede gesprek vooral bepaalde details verduidelijkt. Zoals: was Zorreguieta nu een minister of staatssecretaris van Landbouw? Kok liet vorige week vrijdag op zijn persconferentie weten al in het najaar van vorig jaar ervan overtuigd te zijn geraakt dat vader Zorreguieta `fout' was. Baud zelf zegt geen publiekelijk oordeel te willen vellen over Zorreguieta. Maar zijn conclusies zijn duidelijk. De belangrijkste daarvan: Zorreguieta moet al tijdens het regime weet hebben gehad van de verdwijningen en andere verschrikkingen. En dus niet pas in 1984, zoals de oud-staatssecretaris beweert in een brief aan Baud die als bijlage in het boek is afgedrukt.

Baud heeft wel, zegt hij zelf, een duidelijk beeld gekregen van Zorreguieta. ,,Niet uit een rijke familie, geen grootgrondbezitter, een selfmade man. Een verzoener, iemand die geschikt is om mensen bij elkaar te houden. Een netwerker. Flexibel. Een technocraat, geen ideoloog.''

Medio februari vloog Baud naar New York om samen met Max van der Stoel een gesprek te hebben met Zorreguieta over zijn onderzoek. Dat duurde zo'n tweeëneenhalf uur, waarbij vooral Baud en Zorreguieta aan het woord waren; in het Engels ten behoeve van Van der Stoel die geen Spaans spreekt. Baud: ,,Het was een zakelijk en plezierig gesprek. Ik was er ook niet om met hem in discussie te gaan. Het gesprek werd gevoerd vanuit een Argentijns perspectief. Het ging toen niet over `goed' of `fout' vanuit een Nederlands perspectief.''

Ofschoon Zorreguieta zich kon vinden in het rapport van Baud, deelde hij de belangrijkste conclusie ervan dus niet. ,,Ik heb daar geen mening over'', zegt Baud desgevraagd. ,,Wat ik wel hoop is dat mede dankzij mijn rapport de `transnationale', juridische en morele discussie over gevallen als nu in Argentinië, maar ook die van Pinochet in Chili en oud-dictator Rios Montt in Guatemala, op gang komt.'' En met een kwinkslag bij het afscheid: ,,Nou, het CEDLA hoeft de komende tien jaar niet bang te zijn z'n subsidie kwijt te raken.''