Gewiekste zaadjes

Na de drooglegging van de Lauwerszee zag de kalkrijke bodem binnen de kortste keren roze en wit van de orchideeën. Orchideeën zijn voor hun zaadverspreiding echte windspecialisten. Ze produceren duizenden piepkleine zaadjes per plant, die tientallen kilometers kunnen wegwaaien, bijvoorbeeld van Schiermonnikoog naar het Lauwersmeer. Orchideezaad is zo fijn en licht, dat het wel stofzaad wordt genoemd. Het soldaatje heeft het fijnste zaad: een zaadje weegt nog geen duizendste milligram.

Wind is één van de verspreidingsstrategieën die aan de orde komen in de nieuwe KNNV-uitgave Verspreiding van zaden. ``Wanneer een natuurbeheerder wil weten hoe een soort op eigen kracht een nieuw natuurgebied kan bereiken, (...) dan is dit boek daarbij een belangrijk hulpmiddel'', staat er. Tientallen plantensoorten krijgen elk een paragraafje waarin staat hoeveel zaad ze produceren, hoe dat zaad zich verspreidt en hoe lang het kiemkrachtig blijft. Lang niet alle soorten staan erin, maar dat hoeft ook niet, omdat verwante soorten hun zaad meestal op dezelfde wijze verspreiden. Achterin staat bovendien een alfabetisch overzicht van alle Nederlandse plantengeslachten met de belangrijkste zaadkenmerken.

Ook aan niet-professioneel geïnteresseerden is gedacht. Elke besproken plant staat er met een mooie kleurenfoto in, zijn zaad met zwart-wit foto's door de elektronenmicroscoop. De soorten zijn gerangschikt naar verspreidingswijze, niet naar botanische classificatie.

Het is leuk te lezen hoe gewiekst planten hun zaad verspreiden. Sommige soorten, zoals springzaad, schieten hun zaden zelf weg, maar de meeste soorten laten hun zaad meeliften met water, dieren, mensen of wind. Een plant kan zijn wind-kansen op vele manieren vergroten. Zo groeit klein hoefblad na de bloei nog een stuk door, zodat zijn zaad meer wind vangt. Net als paardenbloem heeft klein hoefblad een pluizenbol van parachuutjes, die op de wind wegdrijven. Veel planten zorgen voor zulke windvangers: vliezen (Judaspenning), vleugels (esdoorn) of pluizen (wilgenroosje).

Andere planten verdrogen na de zaadvorming, waardoor ze zo licht worden dat ze in hun geheel wegwaaien. In Nederland zijn die `stepperollers' bekend van het Noordzeestrand (zeeraket). Klaprozen en dagkoekoeksbloemen pakken het heel anders aan. Die vormen korrelzaad, kleine kogeltjes zonder windscherm. De zaden liggen in rechtopstaande bekertjes, waarvan de deksel loslaat. Als het stevig waait, zwiepen de zaden als projectielen weg.

Water is ook een gewilde zaadverspreider. Niet alleen drijven zaden van oeverplanten naar mogelijke groeiplaatsen stroomafwaarts, ook spattend regenwater zorgt voor verspreiding. Sommige bosplanten maken gebruik van de grote druppels die van de bomen druipen. Goudveil bijvoorbeeld vormt kommetjes waarin het zaad ligt. Eén voltreffer en het zaad schiet alle kanten op. Eén waterdruppel vanaf één meter hoogte kan de zaden veertig centimeter laten wegspatten.

Het nadeel van windverspreiding is dat parachute-zaden als van de paardenbloem in de regen verfomfaaien tot een kleffe, zware prop en juist niet wegwaaien. Sommige planten vormen om hun zaad ballonnen die kunnen drijven zowel als wegwaaien. De moeraswespenorchis doet dat, een windvanger die in natte duinvalleien groeit waar veel zaad in een plas valt.

In Verspreiding van zaden komen enkele vormen van (her)introductie door mensen aan de orde, zonder dat daar een oordeel over wordt geveld. Dat is opmerkelijk, want de meeste botanici hebben daar een uitgesproken, vaak afwijzende mening over. Wel kritisch is het boek over computermodellen. Als je die loslaat op de natuurlijke verspreiding van planten, geven ze aan dat de meeste planten via een natuurgebied of ecologische corridor niet verder zullen komen dan een paar meter per jaar. Dit boek wijst echter terecht op het belang van die paar uitzonderingen die het ver schoppen. Ook zaden die het van water of wind moeten hebben, kunnen aan de vacht van een vos blijven kleven en kilometers verder terecht komen. Uit zulke toevalstreffers kan een nieuwe populatie ontstaan.

Verspreiding van zaden, Ferry Bouman e.a., KNNV Uitgeverij Utrecht, 2001, prijs ƒ59,50. ISBN 9050111335