De bijl erin

In de internationale rechtbankserie deze maand een Zuid-Afrikaanse zaak. Een vrouw betaalt vier huurmoordenaars om haar man om het leven te brengen.

Is er plaats voor vergeving?

Het was moord met voorbedachten rade, dat ontkent de verdachte niet. Nompumelelo Purity Manyaapelo (41) betaalde vier contract killers om haar man, dokter Percival Mothusi Manyaapelo, om het leven te brengen. Motief: manlief had een maîtresse bij wie hij een kind had verwekt.

Nompumelelo lijkt pas te beseffen wat ze heeft gedaan nu ze in het beklaagdenbankje van het Hooggerechtshof van Mafikeng staat. Als haar advocaat Barry Roux de tengere vrouw voorzichtig uithoort over haar beweegredenen, haar de antwoorden bijna in de mond legt, barst ze in snikken uit en vraagt ze haar schoonfamilie om vergiffenis. 'Ik bied papa, de familie en de hele gemeenschap mijn oprechte excuses aan voor het vermoorden van jullie geliefde zoon. Ik smeek om vergeving.'

Maar daar wil papa niets van weten. Schoondochter heeft leugens verteld, zegt hij een dag later voor het hof. Geen vergeving. Mere Percy Manyaapelo bezweert de rechter dat zijn zoon een goed mens was. Hij deed niemand kwaad, was niet ontrouw, sloeg zijn vrouw niet. Vader Mere zegt destijds een forse lobolo (bruidschat) te hebben betaald. In de zwarte gemeenschap van Zuid-Afrika moet de familie van de bruidegom voor de bruid een vergoeding betalen, doorgaans een aantal runderen. 'Ze blijft mijn schoondochter', aldus Manyaapelo sr. 'totdat haar familie besluit de gegeven koeien te vergoeden.'

Mafikeng en tweelingstad Mmabatho liggen in het voormalige thuisland Bophuthatswana, een heet, droog gebied bij de grens met Botswana. De namen van de inwoners zijn bijna niet uit te spreken, zelfs Zuid-Afrikanen van elders breken hun tong over de moeilijke lettercombinaties. Zo spaarzaam als de weergoden hier zijn met regen, zo gierig springen de bewoners in hun Tswana-taal om met woorden. Niet dat er geen sentimenten bestaan. Dit is het Zuid-Afrikaanse platteland, waar het verschil tussen blank en zwart nog heel groot is en waar rellen met een raciale ondertoon regelmatig voorkomen.

In beide gemeenschappen worden burenruzies, echtelijke twisten en wat dies meer zij intern beslecht, bij voorkeur met pistolen en messen, en niet met een dialoog. Maar vrouwen die hun mannen om het leven brengen, dat is een nieuw verschijnsel. Behalve Nompumelelo zit ook Gwendoline Reginah Kgafela in Mafikeng vast. Zij heeft bekend haar man Elias Molatlhegi te hebben doodschoten. Ook in een hele reeks andere aanvallen en moorden waarbij de daders nog onbekend zijn - de Zuid-Afrikaanse justitie loopt niet zo hard - gaat de verdenking uit naar boze echtgenotes.

Net als andere zwarte volkeren van Zuidelijk Afrika kennen de mannen van de Tswana een lange traditie van polygamie, waarbij vrouwen zich moeten schikken in een onderdanige rol. Een man die drie of vier echtgenotes dan wel vriendinnen heeft, is heel gebruikelijk. Het is zelfs bij wet toegestaan. Maar er zit verandering in de lucht. Gesteund door vooruitstrevende mensen in de regeringspartij anc, komen vrouwen sinds een aantal jaren in verzet tegen de veelwijverij.

'Ze wist toch dat wij een eerste, een tweede en een derde huis hebben', bromt een Tswana-man buiten de rechtszaal over de moordenares. 'Daar hoef je je vent toch niet voor te kelen.' Maar advocaat Roux houdt het hof voor dat vriendinnen hebben neerkomt op ontrouw, en hij betoogt dat een gewelddadige reactie dan onder de noemer 'verzachtende omstandigheden' valt. De dokter mis- handelde zijn vrouw ook, zegt de advocaat, en dat had de haat in haar verder aangewakkerd. Vrijpleiten kan hij zijn cliënt niet, ze heeft immers bekend, maar een lagere straf vragen kan wel. De advocaat stelt tussen de 15 en 20 jaar cel voor.

Een deftige dame in een roze met wit Afrikaans gewaad maakt zich voor de rechter bekend als de maîtresse van de vermoorde dokter. Miranda Batlang Mokgosi bevestigt dat ze een kind van de dokter heeft. De advocaat namens de staat beschuldigt Nompumelelo ervan dat ze zelf ook een buitenechtelijke verhouding had, met een van de moordenaars van haar man. De verdachte ontkent dit. In het Zuid-Afrikaanse rechtssysteem is het gebruikelijk dat aanklagers de verdachten allerlei beschuldigingen naar het hoofd slingeren die ze niet altijd kunnen staven, maar die bedoeld zijn om een reactie uit te lokken. 'I put it to you', bijten ze de beklaagden dan toe, 'Ik zeg u'.

De feiten van de moord in Mafikeng liegen er intussen niet om. Uit de vele getuigenissen rijst het volgende beeld op. Maandenlang zon mevrouw Manyaapelo op een manier om zich van haar echtgenoot te ontdoen. Ze benaderde vier huurmoordenaars: Gadisani Makhanye, Moses Soto, Bhekimuzi Nathaniel Sekhakhane - alle drie intussen gearresteerd - en een man die Jabu heet en die nog voortvluchtig is. De vier hitmen konden bij een succesvolle operatie ieder 50.000 rand (17.500 gulden) toucheren.

Op 22 februari 2000 gingen de mannen vóór zonsopgang naar de praktijk van Manyaapelo in Mafikeng. De 47-jarige dokter lag daar te slapen. Ze verschaften zich toegang, twee moordenaars vielen hem aan met bijlen, de andere twee gebruikten messen. Dokter Manyaapelo verzette zich hevig, maar hij werd als een varken afgeslacht.

Door de amateuristische aanpak kon de politie de daders gemakkelijk vinden. Nompumelelo mocht nog net de begrafenis van haar man bijwonen en werd daarna in de boeien geslagen, evenals drie van de huurmoordenaars, die geen cent van hun bloedgeld hebben gezien. De vier mannen moeten dit voorjaar voorkomen.

Na een proces van twee weken is de rechter, Bess Nkabinde, klaar om de verdachte te vonnissen. Op de dag des oordeels stapt Nompumelelo uit de boevenwagen in een strakzittend wit mantelpakje. Ze houdt een plastic tasje van modeketen Milady voor haar gezicht om Pat Seboko te ontwijken, de enige fotograaf die de moeite heeft genomen uit het verre Johannesburg over te komen.

Rechter Nkabinde acht Nompumelelo schuldig aan het beramen van de moord op haar man. 'Mevrouw Manyaapelo was geobsedeerd door jaloezie en door de vrees haar echtgenoot te verliezen aan diens maîtresse', aldus de rechter. Ze voegt eraan toe dat er 'een alarmerende toename' is in dit soort moorden en moordaanslagen. Nkabinde heeft begrip voor verzachtende omstandigheden zoals vrouwenmishandeling. 'Maar laat me duidelijk zijn: mishandeling geeft een echtgenote nog niet het recht haar man te doden.' Het vonnis luidt: 30 jaar. Nompumelelo Purity Manyaapelo glimlacht bij de uitspraak. Ze heeft zich neergelegd bij haar straf en verlaat in vlotte pas de rechtszaal. M

Lolke van der Heide is correspondent van NRC Handelsblad in Zuid-Afrika.