Als een dief in de nacht

Het Nederlandse baggerschip `Amsterdam' lag ruim vier maanden aan de ketting in Indonesië. Het conflict, dat nog steeds niet is opgelost, ging over de concessie voor zandwinning voor de Indonesische kust. De papieren zouden niet deugen. Het verhaal achteraf van een onwaarschijnlijke ontsnapping.

Kapitein Erik Leutscher staat in Indonesische wateren op de brug van de sleephopperzuiger `Amsterdam' die hij voor Ballast Nedam onder zijn hoede heeft, en ziet het Indonesische marineschip KRI Sikuda langszij komen. Het is zondag 6 februari 2000. Drie mariniers komen aan boord om de papieren te controleren. Leutscher: ,,Dat is vrij normaal. Ze komen dan gewoon even `winkelen', en gaan meestal met een fles whisky en een slof sigaretten van boord.''

Maar dit keer is er iets anders aan de hand. De mariniers, die geen Engels spreken, maken met handen en voeten duidelijk dat iets niet in orde is. ,,Over en weer bellen die mannetjes naar de wal. Zij zeiden: everything okay.'' De kapitein krijgt een formulier en ondertekent het. Begrijpen doet hij het niet, het formulier is in Bahasa Indonesia gesteld.

Een dag later komt de marine opnieuw, ditmaal vergezeld door douaneofficieren en de Indonesische pers. Regelmatig varen marineschepen langs het schip, dat buiten de haven van het Indonesische eiland Batam voor de kust van Singapore ligt. Leutscher is op dat moment nog laconiek over de situatie: ,,We dachten: er zal wel weer een tas met geld ergens heen moeten. In Indonesië is corruptie zo ingeburgerd dat iedereen eraan meedoet.''

Toch krijgt Leutscher al snel door dat de situatie ongewoner is dan hij eerst vermoedde. Op het formulier dat hij een dag eerder kreeg, staat in kleine lettertjes dat de Amsterdam onmiddellijk moet stoppen met baggeren. De concessiepapieren zouden niet in orde zijn. ,,Ik neem mezelf kwalijk dat ik daar niet beter op heb gelet. Maar toen hadden we nog niet door dat de vergunningen aan Indonesische zijde vervalst waren.''

Na het bezoek van de marine wordt het baggerschip buiten de haven van het Indonesische eiland Batu Ampar `aan de ketting' gelegd. Volgens Ron van Rooden, directeur Baggeren van Ballast, is het conflict over de concessies veroorzaakt door de machtsstrijd die in Indonesië op dat moment woedde. Enkele maanden eerder kwam de huidige president Wahid aan de macht.

Widia, de schoondochter van Wahids voorganger en politiek opponent Habibie, staat aan het hoofd van Barelang, Ballast Nedams concessiehouder die volgens het baggerconcern de papieren in orde had moeten hebben. Volgens het nieuwe bewind voldeden de vergunningen niet. Deze toevalligheden kunnen volgens Van Rooden van Ballast maar tot één conclusie leiden: ,,Wij zijn slachtoffer geworden van overheden die politieke ruzies aan het uitvechten waren. Het hele probleem draait ook niet om aversie tegen ons, maar afkeer van de oude Indonesische politieke orde waarbij ook commerciële belangen een grote rol spelen.''

In een van de rechtszaken die tegen Ballast en de concessiehouders gevoerd worden, wordt alleen Ballast schuldig bevonden. De twee Indonesische bedrijven, die de papieren niet in orde hadden, worden vrijgesproken. Verdacht, vinden ze bij Ballast. Terecht, vinden ze in Indonesië. Ballast was immers de smokkelaar van het zand en daarvoor werd het concern aangeklaagd.

De maanden die volgen worden gekenmerkt door frustratie. Allereerst is er de ergernis bij Ballast over de kosten van het grootste baggerschip van het concern dat aan de ketting ligt. Ballast schat dat elke week dat de Amsterdam niet in gebruik is het concern tussen de zeven ton en een miljoen gulden kost. Half juli 2000 maakt Ballast Nedam bekend dat de winstverwachtingen van 100 miljoen gulden naar 70 miljoen gulden bijgesteld moeten worden.

Ook bij de bemanning heerst frustratie over de situatie. De dertig bemanningsleden, onder wie 19 Nederlanders, mogen niet van het schip af. Meer dan video's kijken, de wacht houden en de machines schoon maken is er niet te doen. Op 11 mei mogen eindelijk 7 Nederlanders de Amsterdam verlaten. Zij moeten wel direct vervangen worden door een nieuwe ploeg Nederlanders.

De 35-jarige kapitein van de Amsterdam, Erik Leutscher, wordt vanaf het begin door de Indonesische overheden persoonlijk verantwoordelijk gehouden voor de `smokkel' van 3.000 kubieke meter zand. Op 21 februari, twee weken na het begin van de gijzeling, komen twintig gewapende douanebeambten aan boord. Leutscher: ,,De druk werd opgevoerd, ik werd geïntimideerd en raakte in paniek. Toen brak de pleuris uit. Aan boord was die dag maar één persoon die zowel Indonesisch als Engels sprak, een lasser die zo uit de kampong kwam. Hij werd erbij betrokken als tolk, maar dat leverde alleen maar een hoop misverstanden op.''

Leutscher wordt onder druk van boord gehaald, en ,,is opeens geen getuige meer, maar verdachte''. De kapitein komt terecht in een logement voor hoge officieren op Batam, dat voor hem als gevangenis dienst doet. De omstandigheden zijn niet slecht, hij krijgt eten uit een naburig hotel en speelt regelmatig op een Playstation-spelcomputer. ,,Overdag kon ik alleen maar wachten, wachten, wachten en 's nachts kon ik niet slapen. Ik lag de hele nacht te malen en wilde me niet gek laten maken. De bewakers hadden het prachtig gevonden als ik in elkaar was gestort.''

Na twee weken wordt Leutschers gevangenschap omgezet in huisarrest, hij mag weer aan boord.

Ondertussen is Ballast Nedam, samen met Nederlandse politici en ambassadeur Schelto van Heemstra, in Jakarta achter de schermen bezig de situatie ten goede te keren. Als minister Annemarie Jorritsma van Economische Zaken eind februari een werkbezoek aan Indonesië aflegt, spreekt zij namens Ballast Nedam met president Wahid. Ballast-directeur Van Rooden: ,,Minister Jorritsma heeft het probleem in een onderonsje met Wahid op tafel gelegd. Helaas was het resultaat daarvan op korte termijn nul.'' Het ministerie van Economische Zaken ziet dit anders: ,,Jorritsma heeft zowel het vraagstuk van de bemanning, als de juridische afhandeling van het probleem bij Wahid en vice-president mevrouw Megawati op tafel gelegd. Dat heeft zeker nut gehad, vlak na Jorritsma's bezoek mocht de bemanning van het schip af en vervangen worden.''

Hoewel minister Jorritsma's inzet vruchten afwierp, is de inmenging van twee oud-ministers van grotere betekenis voor de oplossing het conflict: Neelie Kroes en haar man Bram Peper. Kroes, oud-minister van Verkeer en Waterstaat, is commissaris bij Ballast Nedam en heeft een stevig netwerk van contacten in Indonesië. Bestuursvoorzitter René Kottman van Ballast: ,,Wij waren uiterst verontwaardigd over de gang van zaken, en hebben daarom iedereen gemobiliseerd. Ik zei tegen Kroes: à propos, als je nog bekenden ziet in Indonesië... Zij heeft daar geroepen dat het een schande was, en daar waren we blij mee.''

Neelie Kroes: ,,Ik heb geprobeerd het schip daar weg te krijgen door met overheidsfunctionarissen in alle soorten en maten te praten. Habibie heb ik direct gesproken, president Wahid via iemand anders. Helaas werd er niet goed geluisterd naar Wahid.''

Daarmee doelt Kroes op Wahids uitspraak van 29 mei, waarin hij volgens diverse Indonesische media aankondigt dat de gijzeling van de Amsterdam opgeheven wordt, om ,,het goede imago van Indonesië onder buitenlandse investeerders veilig te stellen''. Op Wahids uitspraak wordt door niemand gereageerd.

Kroes is zelf een aantal keren op de Amsterdam geweest. ,,Mijn aanwezigheid op het schip was zeker niet om de bemanning over de bol te aaien. Het doel was hen vrij te krijgen.'' Ook haar man, oud-burgemeester van Rotterdam en oud-minister Bram Peper, deed in Indonesië zijn best voor Ballast Nedam. Kroes: ,,Mijn man en ik doen wel meer dingen voor elkaar.''

Kapitein Leutscher vertelt dat er aan boord eerst scepsis heerste over Pepers bemoeienis. Peper was niet lang daarvoor afgetreden als minister van Binnenlandse Zaken. ,,We dachten eerst: moet hij er ook bij? Maar al snel bleek dat hij meer connecties had dan Neelie. Hij kent zóveel ministers.''

Vier maanden nadat de gijzeling van de Amsterdam en haar bemanning begon, krijgt Kroes door lobbyen met de marine en douane de bemanning, op drie officieren na, vrij voor terugkeer naar Nederland en de Philippijnen. Een lokaal gerechtshof in Indonesië doet op 9 juni uitspraak in de zaak. De Amsterdam zou de haven van Batu Ampar tien dagen later mogen verlaten, met als voorbehoud dat de Indonesische autoriteiten het schip op hun verzoek zouden mogen bekijken. Ballast Nedam neemt contact op met de marine, die stemt ook in met het vertrek.

De stemming bij Ballast Nedam is opgewonden, maar het duurt niet lang voordat die weer omslaat. Baggerdirecteur Van Rooden: ,,We hoorden opeens van krachten die ons wilden tegenwerken. Dezelfde rechter die ons eerst toegestaan had weg te gaan, zou dat weer willen intrekken, en ook binnen de marine waren personen die ons niet wilden laten gaan. We hoorden zoveel verhalen, zoveel geruchten.''

Ballast begint steeds meer voor een snelle terugtocht te voelen, maar de situatie van kapitein Leutscher is lastig. De kapitein wordt namelijk persoonlijk aansprakelijk gehouden voor de smokkel. Leutscher: ,,Er is toen overleg geweest of ik er iets voor voelde weg te gaan. De rechtbank stond op het punt uitspraak te doen, en het zag er naar uit dat het vonnis zes maanden gevangenisstraf zou worden.'' Op dat moment ligt de Amsterdam al 4,5 maand aan de ketting, Leutschers straf zit er dus al grotendeels op. ,,Maar vanuit het oogpunt van Ballast kon ik het wel begrijpen.''

Directeur Van Rooden: ,,We konden het risico niet nemen om te blijven. Het schip is 150 miljoen gulden waard en liep het risico daar jaren te moeten blijven of misschien wel helemaal gestript te worden. Je weet niet wat er allemaal in zo'n land kan gebeuren.''

Omdat Leutschers voorarrest diezelfde nacht zal aflopen, stemt hij er toch maar mee in weg te gaan. Zes Ballast-medewerkers, die aan wal verblijven, verlaten hun hotel stiekem zonder af te rekenen en varen met kleine ferry's naar het nabijgelegen Singapore.

Kroes gaat uit strategische overwegingen samen met Leutscher het schip op. Mócht er iets gebeuren, dan zorgt dat in ieder geval in Nederland voor beroering. Bram Peper zit ,,hoog en droog'' bij de Nederlandse ambassadeur in Jakarta. Peper heeft die middag de minister van Economische Zaken en Financiën, Kwik Gian Gie, meegedeeld dat de Amsterdam Indonesië wil verlaten. Kwik stemt hiermee in. Na intensief telefonisch contact met de Nederlandse ambassadeur besluiten Ballast-bestuursvoorzitter René Kottman, baggerdirecteur Van Rooden, Peper, Kroes en Leutscher dat de Amsterdam moet vertrekken.

In Indonesië is de avond gevallen. Leutscher staat samen met de op dat ogenblik verantwoordelijke kapitein en Kroes op de brug van het enorme baggerschip. Met gedoofde lichten wordt het anker gelicht en de motoren gestart. Leutscher: ,,We lagen in een kreek, en het duurde nog een uur voordat we tussen de eilanden weg waren. De adrenaline was voelbaar. We hadden het nergens over. Op zo'n moment heb je ook geen stof tot praten, we wilden alleen maar over de grens. Na tien minuten manoeuvreren hoorden we over de radio iets in het Indonesisch, we konden het woord `Amsterdam' opvangen. Er gebeurde niets.''

Wat Kroes ervan vond? ,,Ik maak hier niet m'n beroep van.''

Als de Amsterdam in Singaporese wateren is, gaat het schip weer verlichting voeren. Aan boord gaat de champagnefles open. Leutscher heeft een dubbel gevoel. Hij is opgelucht Indonesië te hebben verlaten. ,,Maar tegelijkertijd ben ik gevlucht voor iets wat ik niet gedaan heb.''

De kapitein zit een dag later in het vliegtuig naar Nederland, maar het probleem is nog niet opgelost. Leutscher wordt later veroordeeld tot een gevangenisstraf van 3 jaar en een boete van 90.000 dollar. De kapitein is sindsdien niet meer in Indonesië geweest, maar wil daar wel weer gewoon aan het werk.

Ballast Nedam moet de `Amsterdam' van een rechtbank op Batam aan Indonesië afstaan, en is haar zakenpartner en concessiehouder BT Barelang Sugi Bulan zes miljoen dollar schuldig als schadevergoeding. Barelang vindt dat haar naam door het gedrag van Ballast te grabbel is gegooid. Het Nederlandse baggerconcern is tegen deze beslissingen in hoger beroep gegaan, de uitslag daarvan is nog niet bekend. Het zand voor de landaanwinningprojecten voor de luchthaven Changi in Singapore wint Ballast nu in Maleisië. De advocaat van Ballast Nedam, Adnan Buyung Nasution, wil dat de rechtbank in een eerlijk proces uitmaakt wie in de fout is gegaan met de concessiepapieren: ,,Ik wil niet beweren dat onze klant per definitie onschuldig is.''

    • Freek Staps