Watkins' oude foto's van het heden

Carleton Watkins was bediende in een ijzerwarenwinkel, timmerman en boekverkoper voor hij in de jaren vijftig van de 19de eeuw in San Francisco in aanraking kwam met de fotografie. Als studio-assistent maakte hij portretten met de daguerreotypie, het eerste commercieel bruikbare fotografische procédé. Toen het glazen negatief de fotograaf bevrijdde van studio en lange belichtingstijd werd hij erop uit gestuurd om het landschap te fotograferen voor de ingenieurs van de spoorwegen en de makelaars in land. Hij bleek een groot inzicht te hebben in de fotografische werking van ruimte en licht. Zijn foto's waren even gedetailleerd als overzichtelijk, en even bruikbaar voor geologische wetenschappers als voor het grote publiek dat voor het eerst een blik mee werd vergund op de schoonheid van het `wilde' westen van de Verenigde Staten. Hoewel na zijn dood in de vergetelheid geraakt, geldt Watkins (1829-1916) inmiddels als de eerste Amerikaanse landschapsfotograaf.

Hij moet ook een van de meest tragische fotografen van de negentiende eeuw zijn geweest. Hij combineerde zijn grote fotografische talent met een minimaal gevoel voor zakelijkheid.

Zijn maandenlange trektochten met loodzware apparatuur door vrijwel onbegaanbaar gebied waren een kostbare aangelegenheid en slokten vrijwel alle inkomsten op. Hij was de eerste die fotografeerde in Yosemite Valley (een door fotograaf Ansel Adams beroemd geworden natuurgebied), maar `vergat' zijn succesvolle werk te signeren waardoor anderen het konden reproduceren en voor veel geld verkochten. De studio die hij met hulp van vrienden in 1865 opzette ging binnen tien jaar failliet en dwong hem zelfs tot de verkoop van zijn negatieven. Zijn poging alle oude foto's opnieuw te maken moest hij stopzetten vanwege reuma en een uiteindelijk tot blindheid leidende oogziekte. Tenslotte ging het werk dat hij nog wel had kunnen maken in 1906 grotendeels verloren tijdens de aardbeving van San Francisco. Nauwelijks een wonder dat Watkins zijn laatste jaren sleet in een krankzinnigengesticht.

Uit dat wat ondanks alles bewaard bleef werd vorig jaar in Amerika een reizend overzicht samengesteld waarbij Carleton Watkins: The Art of Perception verscheen als catalogus. Het bevat ruim honderd foto's gemaakt tussen 1861 (de Yosemite-foto's) en 1891, het jaar waarin Watkins, op glasplaten van 40 bij 50 cm. de goudmijnen in Californië vastlegde.

Hoewel zijn foto's in hun weidsheid een sfeervol beeld schetsen van de schoonheid van landschap en natuur zijn ze in hun strakke, zakelijke compositie uiterst modern. De koele foto's waarop hij de pioniersdorpen en de beginnende exploitatie van de natuurlijke rijkdommen in beeld bracht, zouden ook vandaag gemaakt kunnen zijn.

Zelf was Watkins niet erg mededeelzaam over zijn werk. ,,Ik zoek gewoon naar de plek met het mooiste uitzicht,'' is een van zijn weinige bewaard gebleven uitspraken.

Carleton Watkins: The Art of Perception. Abrams, 228 blz. ƒ162,-

    • Eddie Marsman