Publieke opinie regeert in plaats van Kamer en kabinet

Het bijna unisono driewerf hoera van de Tweede Kamer voor de minister-president om zijn aanpak in de zaak-Zorreguieta was aan het verkeerde adres. Men riep namelijk driewerf hoera voor de publieke opinie als doorslaggevend `openbaar belang'. Dat is zorgwekkend, vindt Henri Beunders.

Kabinet en parlement laten zich regeren door de publieke opinie, de waan van de dag. Een andere conclusie is nauwelijks mogelijk na het Kamerdebat over de zaak-Zorreguieta. Een eigen oordeel vormen schept maar verplichtingen, en dat kan morgen tegen je gebruikt worden.

Kok weigerde een oordeel te geven over de rol van Zorreguieta tijdens de Videla-dictatuur. Hij bagatelliseerde de functie van het rapport-Baud. Hij had zelf eerder wel een vraagteken gezet bij de verklaring van Zorreguieta tegenover professor Baud – ,,Ik was niet op de hoogte van de schendingen van de mensenrechten. Pas in 1984 werd bekend wat er gebeurd was'' – maar dit was geen regeringsstandpunt. `De regering is geen arbiter. Iedere Nederlander kan zelf zijn conclusies trekken'. Met deze aanbeveling – in de lijn van zijn beruchte uitspraak over de remedie tegen het zinloos geweld: `Wie het weet mag het zeggen' – geeft Kok ook het verdere verloop van de welles-nietes-strijd rond het welkom ná het huwelijk over aan de grillen van de publieke opinie.

En dat die grillig is, hebben de afgelopen weken wel bewezen. Diverse Kamerleden, die gisteren hosannah riepen voor de premier omdat hij Zorreguieta zo ver heeft weten te krijgen weg te blijven bij het huwelijk, verklaarden eerder dat je dat toch eigenlijk niet kon verbieden. Nog op de dag voor de verloving werd een opiniepeiling gepubliceerd die zei dat het percentage dat vóór het koningshuis was van 89 naar 62 procent was gedaald. Om de dag na de verloving weer omhoog te schieten naar 93 procent.

Kok gaf ook toe dat geen politieke of juridische afweging over Zorreguieta's verleden de reden was geweest voor de kom-niet-gesprekken van de politiek missionaris Van der Stoel met Máxima's vader. De reden was ,,de politiek-maatschappelijke inschatting van de zeer waarschijnlijk desastreuze, heftige, emotionele, de samenleving splijtende discussie''.

Zonder de `ik-blijf-weg-verklaring' zou de onmogelijke situatie zijn ontstaan, dat acht, negen, tien maanden lang de mensen elkaar de kop in zouden slaan. Dat zou vreselijk zijn voor de eendracht van het land, zou het effect van de verklaring van Máxima totaal verwoest hebben'. Dat laatste is, gezien de instant-verliefdheid van Nederland op Máxima zelf én op haar onverwacht royale spijtbetuiging over de rol van haar vader, nog maar de vraag. Maar als hij zo'n grote angst had voor rellen op de huwelijksdag, is het des te kwalijker dat hij op geen enkele manier heeft getracht die te voorkomen door het publieke debat op een hoger plan te tillen dan dat van cheap talk-shows als Barend & Van Dorp. En de riskante gok nam Zorreguieta van wegblijven te kunnen overtuigen. Zo had hij al tijdens eerdere liefdesaffaires van de kroonprins in het algemeen kunnen verklaren dat het kabinet ervan uit gaat dat de toekomstige koningin een onbesproken achtergrond moet hebben.

Wat betreft Máxima heeft hij ook rijkelijk laat, september 2000, onderzoek laten doen – zeker als het waar is dat de BVD dat al in augustus 1999, buiten hem om, had gedaan. Als het rapport-Baud een half jaar geleden gereed was geweest, had het een nuttig uitgangspunt kunnen zijn voor een publieke discussie die gefundeerder, genuanceerder en minder emotioneel zou zijn geweest dan nu het geval was.

Kok liet de discussie over aan de media en de mensen die er in de media wat over wilden roepen. Als we ons beperken tot de media zelf: hebben deze een positieve rol gespeeld, of een negatieve, zoals Kok gisteren zei? Diverse fractieleiders zeiden: het eerste. ,,Het openbaar belang heeft de doorslag gegeven'', zei Ad Melkert (PvdA). Wat dit openbaar belang was, zei Thom de Graaf (D66): ,,De publieke discussie was doorslaggevend bij de afloop''.

In plaats van driewerf hoera voor de premier, zou dus eerder een driewerf hoera voor de media op zijn plaats zijn. Omdat het parlement zichzelf in de hele zaak buitenspel heeft gezet – Hans Dijkstal (VVD) vond ook gisteren een debat niet noodzakelijk – zou je bijna zeggen dat Thomas Jefferson toch gelijk had toen hij twee eeuwen terug zei: ,,Wanneer het aan mij zou zijn om te beslissen of we een regering zouden moeten hebben zonder kranten, of kranten zonder een regering, dan zou ik geen ogenblik aarzelen om het laatste te kiezen.'' De media hebben van begin tot het voorlopige happy end nu, het verloop van de zaak-Zorreguieta beïnvloed, zo niet bepaald. Het waren de roddelbladen die het eerst, en meestal juist blijkende, onthullingen deden: over de ontluikende vriendschap, over het bezoek van Máxima's ouders aan Huis ten Bosch enzomeer. Het waren de serieuze kranten en tv-programma's als Netwerk, RTL-Nieuws en Andere Tijden die met politieke feiten en achtergronden kwamen over Zorreguieta, onthullender dan het rapport-Baud.

Baud kon, door de onmogelijke opdracht van vertrouwelijkheid, geen enkel nieuw feit aanleveren. Hij leverde daarom slechts, terechte, historische context en culturele en morele bespiegelingen over het verschil in opvattingen tussen goed en fout in Nederland en in Argentinië. Én de belangrijke constatering dat er geen internationale afspraken zijn over de vraag hoe je met collaborateurs moet omgaan. Geen wonder dat Kok dit rapport nauwelijks noemde. Hij kon er geen politiek oordeel over Zorreguieta op baseren, als hij dat al had gewild. Het enige wat hij wilde heeft hij bereikt: geen vader op het huwelijk. En dat wilde hij niet vanwege de heisa in de media, en die rellen bij het huwelijk zelf. Of Zorreguieta daarna wel of niet welkom is, laat Kok afhangen van de dan heersende ,,gevoelens, feiten en omstandigheden''. Van de publieke opinie van dat moment dus.

Kok is nu vergeleken met Drees en Den Uyl die ook `de monarchie redden'. Maar Den Uyl onderschreef wel het rapport-Donner over Bernhards Lockheed-smeergelden, trok de pijnlijke conclusies, en daarmee was de kous af. Kok heeft dat niet aangedurfd. Wellicht uit angst dat er toch nog lijken uit de kast van Zorreguieta zullen vallen. Maar om te concluderen dat nu ,,de best mogelijke basis is gelegd voor een optimaal, ik zeg niet máximaal, vervolg'', is absurd. De kroonprins en de media hadden de regie, de premier is er dankzij de media en dankzij Máxima goed van af gekomen. De publieke opinie kwam de premier dit keer goed uit. Hij is er de held van de dag door. Tot de publieke opinie zich opnieuw laat horen en eist dat Zorreguieta, al kruipend en met zijn hoofd bonkend op de vloer van Schiphol, vergiffenis vraagt alvorens hij welkom is. Dan is het opnieuw heisa. Door nu geen eigen oordeel te geven over Zorreguieta's verleden, hebben de premier en het parlement de publieke opinie tot Openbaar Belang verheven. Dat is zorgelijk, voor Oranje, en voor de eigen verantwoordelijkheid van kabinet en parlement.

Henri Beunders is hoogleraar geschiedenis, media en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

    • Henri Beunders