Nike als pispaal

Is sportartikelenfabrikant Nike een onderbetalende slavendrijver die misbruik maakt van de positie van straatarme, onmondige, Aziatische werknemers? Een recent onderzoek bevestigde het gelijk van de critici. Maar een bezoek aan een fabriek in Thailand laat weinig intact van het negatieve beeld. ,,Ik zeg tegen iedereen dat ik voor Nike werk.''

Het lijkt wel of een nonnenklooster lunchpauze heeft als om half twaalf 's ochtends de Rama Shoes-fabriek uitloopt. Honderden vrouwen met lichtblauwe blouses en witte hoofdkapjes lopen onder de slagboom van de fabriek door en steken de weg over naar een van de markten van Chon Buri, een stad op een uur rijden van de Thaise hoofdstad Bangkok. Binnen de fabrieksmuren staat een groep van ongeveer tachtig jonge mannen en vrouwen zonder uniform. Zo'n groep staat er nagenoeg elke dag. Het zijn sollicitanten. Liever dan op het land, waar ze hooguit honderd baht, oftewel 5,50 gulden per dag verdienen, werken ze voor minstens acht gulden per dag voor Nike. Sportschoenen in elkaar zetten, net als de `zusters' die ze langs zien lopen.

Een van die vrouwen is Mon Supong en als een van de weinigen heeft ze het niet naar haar zin bij Rama Shoes waar ze op de naaiafdeling piepkleine veterlusjes in schoenen priegelt. ,,Het hoofd van onze lijn schreeuwt zonder aanleiding steeds naar me en let op idioot kleine dingen'', zegt Supong tussen twee snelle happen - steeds één oog op haar horloge. ,,Ze jaagt me op. Ze heeft gewoon een hekel aan me. Ik werk hier al vier jaar, maar heb nog maar één keer salarisverhoging gehad. Hoeveel? Zes baht per dag. Ik verdien nu 143 baht (ruim acht gulden, red).''

,,Meer dan zo'n verhaal hoeven de media niet te horen'', zegt Joel Enderle van Nike even later. Hij kan het weten, want hij heeft een stroom aan journalisten rondgeleid overal in Zuid-Oost Azië. Volgens de Amerikaan hebben de meesten hun verhaal al klaar voordat ze een fabriek zien. Als ze aan hun stuk nog indrukken van het bedrijfsbezoek toevoegen, zijn het meestal negatieve, zoals een werkneemster die klaagt over een schreeuwende `supervisor' en te laag loon. ,,Ik ben ziek van die verhalen'', bekent Enderle. ,,Of diezelfde naaister vervoer, lunch, bonussen, vakantie en andere voordelen van de fabriek krijgt, willen journalisten niet weten en lees je dus ook niet.

Overal in de wereld schilderen critici en media het sportartikelenmerk aldus af als een onderbetalende slavendrijver die misbruik maakt van de positie van straatarme, onmondige, Aziatische werknemers. Vorige maand verscheen een onderzoek naar de arbeidsomstandigheden van werknemers die in Indonesië Nike-producten maken. De conclusies waren weer koren op de molen van de Nike-oppositie: werknemers zouden worden mishandeld, uitgescholden en gedwongen over te werken. Ook zeiden vrouwen dat ze alleen werden aangenomen of gepromoveerd als ze sex met hun bazen hadden.

Nike stelt er een plan van aanpak tegenover om de werkplekproblemen aan te pakken. ,,Geen enkele werknemer mag aan de omstandigheden worden blootgesteld zoals die in deze studie worden gerapporteerd'', zei de baas van Enderle's afdeling `Bedrijfsverantwoordelijkheid', Dusty Kidd, een van Nike's 32 vice-presidents. Hij beloofde nieuwe trainingen, klachtenprocedures, strafmaatregelen voor de managers, verbetering van medische faciliteiten in de fabrieken en een evaluatie van het plan van aanpak. Maar wat Kidd ook zegt en toezegt, de mondiale anti-Nike beweging meent dat al haar kritiek met terugwerkende kracht is gelegitimeerd.

Tik het woord `Nike' in bij een willekeurige zoekmachine op internet en de adressen van tientallen meest rommelige websites van tegenstanders van Nike trekken voorbij. Ze zitten overal in de wereld, ook in Thailand waar Nike werkt met 70 schoen- en kledingfabrieken. Daar stijdt een vakbond met de naam Thai Labour Campaign onvermoeibaar tegen de Amerikaanse wereldmarktleider in sportartikelen. Kom bij actie coördinator Junya Yimprasert niet aan met positieve waarnemingen of opmerkingen over de Rama Shoes-fabriek. Ze bewijzen in haar ogen alleen maar dat de waarnemer in de afleidingstaktieken van haar tegenstander is getrapt.

,,De fabriek ziet er van buiten mooi uit'', stelt de waarnemer vast. ,,Nou, dan moet je eens binnen gaan kijken'', werpt Yimprasert tegen. ,,Is het binnen schoon, veilig en goed georganiseerd? Oh, dan hebben ze waarschijnlijk op het laatste moment opgeruimd.'' En zo gaat het maar door: ,,Zei elke werknemer blij te zijn voor Nike te werken? Nou, dan heeft de leiding waarschijnlijk gedreigd met ontslag als ze iets anders zouden zeggen. Zeiden de werknemers dat ze kunnen promoveren naar moeilijker werk? Volgens mijn informatie zijn daar allerlei voorwaarden aan verbonden en moeten de mensen zelf voor eventuele omscholing betalen. Stonden er weer rijen sollicitanten? Logisch met de grote werkloosheid in Thailand.''

Yimpraserts tegenwerpingen wekken de indruk dat er een kruistocht gaande is tegen Nike, waarbij het niet uitmaakt wat het bedrijf doet of zegt. ,,Nike is nu eenmaal de grootste en meest geprofileerde dus hebben we ervoor gekozen onze campagnes op hen te richten'', legt de vakbondsvrouw uit. Haar kritiek op Nike, geeft ze toe, is deels giswerk: ,,Er gebeurt van alles achter de schermen waar je als buitenstaander nooit achter komt.''

Nike is het door Thai Labour Campaign gekozen mediagenieke doel. Eigenlijk richten ze zich alle buitenlandse sport- en kledingmerken, want allen werken met dezelfde fabrikanten. Zij die meerdere fabrieken hebben kunnen de schoenmerken exclusiviteit bieden en één merk per fabriek produceren. Daardoor kan een merk een gedragscode opleggen om ervoor te zorgen dat er bijvoorbeeld geen dwang- of kinderarbeid plaatsvindt in de fabriek. Buitenlandse opdrachtgevers zoals Nike hebben gedragscodes overal in elke fabriek hangen. De 'Code of Conduct' van Nike is volgens het bedrijf het meest verregaand en bevat richtlijnen omtrent loon, arbeidstijd, secundaire arbeidsvoorwaarden, werkomgeving, veiligheid en gezondheid. Elke Nike-partner moet zich aan de Code houden op straffe van opzegging van de relatie. ,,Voordat we beginnen'', vertelt naaister Monrudee Songsaeng, ,,praat onze voorman elke dag minstens een kwartier over de gedragscode. Ontzettend saai, maar ik ken die code nu helemaal uit mijn hoofd.''

Bij kledingfabrieken is de controle op naleving van zo'n gedragscode moeilijker doordat kleding van verschillende merken in dezelfde fabriek vaak kris kras door elkaar worden gemaakt. ,,Wij weten echter precies waar en onder welke omstandigheden onze producten worden gemaakt'', zegt Enderle. Hij legt uit dat dat niet vanzelfsprekend is. De concurrentie laat in toenemende mate het werk over aan agenten, hebben geen contact meer met welke fabriek dan ook en weten dus ook niet of gedragsregels worden nageleefd en of de fabrikant wellicht slechte `onderaannemers' inschakelt om zijn productie te halen. Het gebruik van agenten heeft als voordeel dat de leiding van het Westerse merk de tussenpersoon de schuld kan geven als de fabrikant een potje maakt van de behandeling van zijn werknemers.

De fabrieken waar de bekende merken mee werken zijn overwegend in handen van Chinezen, Taiwanezen en Zuid-Koreanen. Rama Shoes Industries is van een Indonesisch conglomeraat en Koreanen domineren het management. Ze leiden een voor Nike gemiddelde fabriek met 3.300 werknemers die per jaar 4,2 miljoen paar schoenen maken. Directeur Kim van Rama Shoes laat journalisten liever niet met zijn werknemers praten zonder dat iemand van de fabrieksleiding erbij is. ,,Dat is begrijpelijk'', legt Enderle van Nike uit, ,,want waar wij de producenten voor het uitkiezen hebben, heeft hij maar één klant: Nike. Kim gelooft dat wij onze zakelijke relatie beëindigen als er een negatief verhaal over zijn fabriek in de krant komt.'' Zonder Koreaanse managers in de buurt, buiten de fabrieksmuren, spreken werknemers ogenschijnlijk vrij over hun ervaringen in de schoenenfabriek. Ze schetsen het beeld van een doodnormale Thaise fabriek met een opmerkelijke opdrachtgever. Nike heeft wereldwijd 750 fabrieken onder contract en niet één is van Nike zelf. De werknemers van Rama Shoes hebben het niettemin consequent over de `Nike-fabriek'.

,,Ik zeg tegen iedereen in ons dorp dat ik voor Nike werk'', jubelt de 28-jarige Hasayaporn Anorat. ,,Ik kijk naar de posters en zie al die beroemde sporters die met Nike sporten en dan ben ik echt trots.'' Volgens Kitti Huttayarasee is dat overal hetzelfde. De hoog opgeleide technische Nike-manager werkte in een Taiwanese fabriek in Vietnam waar Adidas-schoenen worden gemaakt, bezocht overal in de regio fabrieken en zag dat ze allemaal op elkaar lijken. ,,De verschillen concentreren zich op de zorg die de directie heeft voor haar werknemers. Ze laten zich daarbij leiden door de lokale wettelijke bescherming, maar die gaat niet overal even ver. In de Thaise wet staat bijvoorbeeld dat werknemers 36 uur mogen overwerken per week.''

Dat is een teer punt voor de tegenstanders van Nike. Een normale Thaise werkweek is er een van zes dagen acht uur, maar de maximale arbeidsduur is 84 uur. Reebok en Adidas eisen van hun fabrieken dat ze werknemers niet meer dan zestig uur laten werken. ,,De `Nike-norm' is ook zestig uur'', zegt Enderle, ,,maar we laten de werknemer vrij om langer te werken.'' In zo'n geval moeten werkgever en werknemer dat schriftelijk overeenkomen. ,,Vroeger was lang overwerken normaal'', zegt fabrieksdirecteur Kim, ,,inmiddels gaan we daar om een bedrijfseconomische reden zuinig mee om: de kwaliteit van het werk neemt sterk af als je mensen te lang laat werken terwijl ze wel 50 tot 100 procent toeslag krijgen.''

Weinig collega's van Nam-Oye Sumpakdee doen dan ook wat zij doet: elke dag twee uur overwerken. Ze zit acht jaar op de meest delicate plek van de fabriek, daar waar de zool en het bovenwerk van de schoen aan elkaar worden vastgemaakt. EÈn schoen bestaat uit zo'n zestig delen. Als Sumpakdee een foutje maakt is al het werk van de tweehonderd handen die eerder aan de schoen zaten, voor niets geweest. Toch beantwoordt ze vragen terwijl ze haar gebruikelijke dertig paar per uur in elkaar zet. ,,Mijn handen doen het werk, mijn hoofd is altijd op vakantie'', zegt ze inderdaad een beetje dromerig. Het werk oogt geestdodend, maar Sumpakdee is dolgelukkig, want ze werkt voor Nike en niet in een Thaise fabriek. ,,Daar maken ze merkloze schoenen'', zegt ze met een vies gezicht.

Zo'n fabriek bezoeken is lastig. Aan zorgvuldig opgebouwde merken werken ze daar niet - die worden er later, ook in Nederland op geplakt - en dus is de behoefte afwezig om op verzoeken van de pers in te gaan. Rondhangen buiten de fabriekspoort en proberen naar binnen te kijken, lukt even totdat opgewonden, redeloze beveiligingsmensen de ongewenste bezoeker wegduwen. ,,Thaise fabrieken zijn de ergste'', geeft vakbondsvrouw Yimprasert toe. ,,Ze schenden alle regels die je maar kunt bedenken: werknemers maken lange dagen, worden onderbetaald, moeten onmogelijke prestaties leveren, zitten in de viezigheid, zonder veiligheidsmaatregelen, eten, toiletpauze. Noem maar op.''

Dat zijn voor Nike onaanvaardbare omstandigheden. Het doet wat het kan om een goede `indirecte' werkgever te zijn. ,,Vooral de textielfabrieken kunnen we moeilijk controleren. We don't hire and fire.'' Maar de lat voor perfectie ligt, getuige de eindeloze kritiek, voor Nike kennelijk wat hoger. Enderle wijst op een ontwikkelingsproject dat zijn werkgever in Thailand samen met een niet-gouvernementele organisatie doet. In een arm deel van het land staat een `Nike-fabriek' die normaal gesproken in Bangkok zou staan, waarmee de sportschoenengigant de emigratie van arme dorpelingen naar de hoofdstad probeert tegen te gaan. De mensen die niet in de fabriek kunnen werken, krijgen met onder andere zachte leningen steun van Nike. Al met al zijn de Amerikanen duurder uit met deze fabriek, doordat het transport van materiaal naar en halffabrikaten van de fabriek veel geld kost. Maar zelfs dat kan de critici niet overtuigen. Nike is geen weldoener, zeggen ze, maar wil louter arbeidskosten drukken door onder het hogere minimumloon in Bangkok uit te komen. ,,Wij proberen goed te doen', zegt de Amerikaan, ziek van alle kritiek. ,,`Bouwen aan een betere wereld' is wel degelijk een van onze bedrijfsdoelstellingen.''