Misschien lette Marie niet op

In de film `Sous le sable' zien we een vrouw na het verdwijnen van haar man. Ze waren 25 jaar samen. Regisseur François Ozon maakte een film die veel vragen onbeantwoord laat.

Films lijken soms verdomd veel op de werkelijkheid. De eerste twintig minuten van Sous le sable, de vierde speelfilm van François Ozon, kunnen er met gemak voor doorgaan. Er komt een zee in voor, een man, een vrouw, een glas wijn, een rug die ingesmeerd wordt, een boek dat gelezen wordt, zon, een sanitaire stop langs de autoroute, en alles is zoals het is. Niets vraagt om betekenis, zoals een boom daar ook niet om vraagt. Een man en een vrouw van middelbare leeftijd reizen van Parijs naar hun vakantiehuisje aan de kust. Dat is alles. Ozon had voor zoiets gewoons ook thuis kunnen blijven, en om de hoek van zijn kantoor vlakbij de Hallen zijn camera aan kunnen zetten.

Sous le sable verschilt nogal van de eerdere films van Ozon (Parijs, 1967). Hij maakte er sinds zijn studie aan de Parijse filmacademie Femis al twaalf, negen korte en drie lange. Zijn lange films waren stoute, gestileerde spotternijen vol seks en destructie. Af en toe wist Ozon de meest banale dingen diepzinnig te laten lijken, zoals een bespottelijke schlager uit de jaren zeventig. Hij maakte films die vaak naar andere films verwijzen. Zijn debuut Sitcom (1997) is een vrolijke variant op Pasolini's Teorema en Amerikaanse televisieseries; Les amants criminels (1998) een kruising tussen Natural Born Killers en het sprookje van Roodkapje; Gouttes d'eau sur pierres brûlantes (1999) een in de stijl van Fassbinder verfilmd toneelstuk van Fassbinder. Sous le sable is gebaseerd op een jeugdherinnering. De film doet eerder denken aan het werk van Claude Chabrol of Bertrand Tavernier dan aan Ozon's eerdere werk.

De verkwikkende perversiteit uit Les amants criminels en Gouttes d'eau heeft in Sous le sable plaats gemaakt voor een realisme dat evenwel verkwikkend is gebleven. Het is alsof Ozon naar de andere kant is doorgeschoten. Alles is in Sous le sable nog gewoner dan in het echt. De man en de vrouw heten Jean en Marie, ze dragen effen kleren, ze bewegen zich door landschap dat even effen lijkt – geel zand, blauwe zee –, als ze eten, eten ze spaghetti zonder saus.

Ozon ontvangt in zijn kantoor aan de rue Etienne Marcel. Hij draagt een oranje overhemd en een zwarte broek en hij glimlacht beleefd – of is het toch charmant? Professioneel? Ironisch? Het zijn verklaringen van het soort waar je na het zien van Sous le sable voorzichtig mee wilt zijn. Uiteindelijk bedriegt schijn ook in deze film voortdurend en is niets is wat het lijkt. Het vervolg van de film zet de proloog op losse schroeven. Marie's man komt niet terug uit zee. Is hij verdronken? Verdwenen? Zijn lichaam wordt niet gevonden. Zes maanden later is Marie terug in Parijs en probeert ze om hem te rouwen. Maar waarom rouwt ze precies? En hoe kan ze elke ochtend toch met Jean koffie drinken? Ozon vond voor zijn hoofdrol een actrice op wie de antwoorden op zulke vragen majesteitelijk afketsen. Sous le sable bestaat voor een groot deel uit close-ups van Charlotte Rampling.

Bij uw vorige film, Gouttes d'eau sur pierres brûlantes, haalde u vaak een uitspraak van Fassbinder aan: Liefde bestaat niet. Er bestaat alleen de mogelijkheid van liefde. Past deze uitspraak ook bij Sous le sable?

,,Die uitspraak van Fassbinder brengt mij altijd terug naar mijn puberteit, toen ik net besloten had dat liefde niet bestond. Bij Sous le sable past een andere uitspraak van Fassbinder misschien beter: Liebe ist kälter als der Tod, de titel van een van zijn eerste films. Misschien geeft Marie zich er in de film rekenschap van dat ze de man van wie zij hield helemaal niet kende. Ze had niet eens gezien dat hij een depressie had.''

U zegt misschien. Weet u het niet zeker?

,,Nee.''

Sous le sable is veel ingetogener dan uw andere films.

,,Elk verhaal vraagt om zijn eigen aankleding. Dit verhaal gaat over een vrouw die rouwt om haar echtgenoot. Toch zitten er wel perverse elementen in. Marie is bijvoorbeeld heel wreed tegenover haar nieuwe minnaar. Maar bij deze film winden mensen zich over zoiets niet op. Ik denk dat ze zo met Marie meeleven dat ze het haar vergeven. Iedereen staat aan haar kant. Dat is het grote verschil tussen Sous le sable en mijn andere films, die veel afstandelijker zijn. Het begin van de film heb ik zo objectief mogelijk willen filmen, als een nieuws-item. Maar het tweede deel van de film is veel subjectiever. Ik wilde doordringen in het hoofd van deze vrouw. ''

De relatie van het echtpaar is in de proloog net zo schraal als het decor. Ze praten weinig, ze raken elkaar nauwelijks aan. Moet hun relatie toch begerenswaardig lijken?

,,Ik wilde op de eerste plaats dat die geloofwaardig was. Geen stel dat al 25 jaar samen is, bedrijft nog elke avond de liefde. Voor we met de opnames begonnen zei ik tegen de acteurs: stel je een echtpaar voor dat in een restaurant zwijgend zit te eten. Begrijpen ze elkaar zonder woorden of hebben ze elkaar niets meer te zeggen? De acteurs moesten in hun spel proberen beide mogelijkheden open te houden.''

Waarom heeft u Charlotte Rampling voor de rol van Marie gekozen?

,,Er zijn denk ik maar een paar actrices van boven de vijftig die zich in een badpak op het strand zouden laten filmen. Ik wilde iemand laten zien die niet opgemaakt was, die rimpels had en wallen, die moe was en er moe uitzag. Het is misschien een cliché, maar ik wilde tonen dat schoonheid ook van binnen uit kan komen, dat er meer is dan de achttienjarigen die de modetijdschriften laten zien.''

Is het niet een beetje hypocriet om dan Charlotte Rampling te nemen?

,,Ja. Maar de hoofdpersoon moest wel een heel mooie vrouw zijn, waar de kijker verliefd op zou kunnen worden. Het was voor mij ook interessant dat Rampling niet Frans is. Marie's eenzaamheid na de verdwijning van haar echtgenoot wordt erdoor versterkt – het publiek begrijpt dat haar familie in Engeland woont. Om vergelijkbare redenen heb ik Bruno Cremer voor de rol van Jean genomen. Cremer is een Frankrijk een heel bekende acteur, hij wordt op straat aangesproken als Monsieur Maigret, die hij in een televisieserie speelt. Zo iemand had ik nodig om te zorgen dat het publiek hem zich, net als zijn vrouw, goed kan herinneren.''

In interviews heeft Charlotte Rampling gezegd dat ze Marie niet acteerde, maar `was'. Gelooft u haar?

,,Charlotte voelde zich heel sterk met het personage verbonden. Ik denk dat ze haar eigen leven in de rol van Marie kon herbeleven. Het was alsof zij Marie beter kende dan ikzelf. Ik heb haar nauwelijks aanwijzingen hoeven geven.''

Sous le sable is op een ongebruikelijke manier tot stand gekomen. U filmde eerst de proloog, en schreef daarna pas het scenario voor de rest van de film.

,,De eerste twintig minuten hebben de rest van het verhaal sterk beïnvloed. Eerst had ik allerlei verklaringen bedacht voor de verdwijning van Jean, maar die heb ik uiteindelijk weer tot een minimum teruggebracht. Alleen zijn mogelijke depressie is overgebleven. De film bleek vooral over de verwerking van zijn afwezigheid door Charlotte te gaan.

,,Jean zou zelf na zijn verdwijning niet meer in de film voorkomen, maar het was zo leuk om met Bruno Cremer te werken dat ik besloot dat hij later in de film dan maar als geest moest terugkeren.''

Heeft u de proloog na de opname van de rest van de film weer veranderd?

,,Ja. Hij duurde eerst iets langer, er zaten meer documentaire-achtige beelden van Jeans verdwijning in. En ik heb er ook een liefdesscène tussen de echtgenoten uitgeknipt.''

U heeft voor het schrijven van het tweede deel van het scenario de hulp van drie vrouwen ingeroepen. Waarom?

,,Ik had de behoefte om aan een vrouw te vragen of wat ik bedacht had geloofwaardig was. Die bevestiging heb ik gekregen. Met de invulling van een aantal scènes heeft de schrijfster Emmanuelle Bernheim me geholpen. Ik wilde bijvoorbeeld dat Marie een onbedaarlijke lachbui kreeg als ze voor het eerst met iemand anders naar bed gaat. Maar ik kon de reden daarvoor niet verzinnen. Bernheim stelde voor om haar te laten zeggen dat de nieuwe minnaar `te licht' was. Jean was een zware man, die haar, in de woorden van Bernheim, bijna verpletterde.''

Het tweede deel van de film is bijna geheel vanuit het standpunt van Charlotte gefilmd. Toch blijft de kijker ook een buitenstaander.

,,Amerikanen willen dat je alles vergeet als je naar een film kijkt. Van die totale identificatie houd ik niet, ook al is Sous le sable veel minder afstandelijk dan mijn andere films. Ik vind het leuker om de kijker af en toe heel dichtbij te laten komen en dan weer weg te duwen. Een verhaal helemaal vanuit het standpunt van een personage vertellen is ook bijna onmogelijk. Het wisselen van perspectief zorgt voor spanning.''

Sous le sable heeft een open einde. Weet u hoe het verder gaat met Marie?

,,Ja. Maar mijn interpretatie verschilt denk ik wel van die van de meeste kijkers.''

Eigenlijk komen we ook niet te weten wat er nu precies met haar echtgenoot is gebeurd. Weet u het?

Het is stil.

De glimlach is een tikje vilein.

`Sous le sable' draait in negen bioscopen.