`Durrell beschreef in één alinea landschap, politiek en filosofie'

De reisschrijver Robert Kaplan, auteur van het onlangs verschenen `Oostwaarts', laat zich inspireren door zijn voorganger Lawrence Durrell.

Robert D. Kaplan probeert tijdens diners altijd precies die vragen te stellen waar mensen zich ongemakkelijk van gaan voelen. Dat zijn de interessante onderwerpen, daar wil hij wat over weten, vertelt de in Massachusetts wonende schrijver en journalist in Amsterdam, waar hij op uitnodiging van het John Adams Institute een lezing houdt. Hij maakt de indruk van een onafhankelijke geest, eerder iemand van de grote lijn dan van de details, een welsprekende man die niet terugdeinst voor een sweeping statement meer of minder. Tijdens zijn reizen door de Balkan, het Midden-Oosten en de Kaukasus, de basis voor zijn onlangs verschenen boek Oostwaarts, zag hij overal werkeloze jongemannen rondhangen, van tussen de vijftien en de negenentwintig: `daar komt altijd ellende van'. Kaplan werkt als correspondent voor The Atlantic Monthly en publiceerde eerder de best-seller Balkan Ghosts.

Het boek dat Kaplan de weg van de reisjournalistiek deed inslaan was Bitter Lemons, met de ondertitel `Of Cyprus', van de in India geboren, Britse schrijver Lawrence Durrell (1912-1990). Het is een onorthodoxe keuze, vindt hij zelf: ,,Durrell is het soort schrijver waarvan intellectuelen niet graag toegeven dat ze hem goed vinden. Het is een erg romantisch auteur, die veel over seks schrijft. Als je toegeeft dat hij je aanspreekt, zegt dat iets over jezelf en dat wil een intellectueel niet. I don't give a damn.'

Durrell schreef romans (The Black Book, The Alexandria Quartet, The Avignon Quintet), reisboeken (Prospero's Cell, Bitter Lemons), toneelstukken en poëzie. Zijn Engelse vader en Ierse moeder stuurden hem vanuit India naar Cambridge om er te studeren, maar Durrell slaagde niet voor zijn toelatingsexamen. Hij vertrok naar Korfu, woonde in Egypte, Argentinië, Joegoslavië en op Cyprus. De laatste vijftien jaar van zijn leven trok hij zich terug in Frankrijk.

Kaplan: ,,Durrell was een geweldige dichter. Ik vind hem als dichter zelfs beter dan als prozaschrijver. Aan het eind van de jaren vijftig werd hij beroemd met The Alexandria Quartett. In 1956 woonde hij op Cyprus en schreef er Bitter Lemons — een combinatie van journalistiek en reizen. Hij beschrijft hoe het is op Cyprus te wonen, bespreekt de mythen en het landschap. Hij gebruikt dat allemaal om de verdeeldheid tussen de Grieken en de Turken te analyseren en na te denken over hoe die situatie zich verder zou ontwikkelen. Nadat ik Bitter Lemons had gelezen besefte ik dat je met journalistiek veel meer kon doen dan mijn collega's deden. Alles kwam samen en ik wist toen wat ik in het leven wilde doen. Bitter Lemons was een serieus, romantisch reisverhaal. Voor Durrell was het reisverhaal een techniek, een manier om op een onderhoudende manier te schrijven over filosofie, geschiedenis, politiek, machtsverhoudingen en etnische conflicten. Alles kwam naar boven door stap voor stap het landschap te beschrijven.'

Is dat niet hoe Kaplan zelf ook te werk gaat? ,,Durrell liet me zien dat je geen categorieën nodig hebt. Je kunt in één alinea over het landschap, politiek én filosofie schrijven. Met nieuwsgierigheid en goed schrijverschap kom je er ook. Durrell had veel talent. Het was een Engelsman die schreef als een Fransman. Als je zijn inzichten leest over het Grieks-Turkse conflict, die gangs van Griekse en Turkse jongeren die met elkaar vechten, stenen naar elkaar gooien, dan weet je meteen alles wat je over de Westbank moet weten. Alle artikelen daarover kun je het raam uitgooien, je hoeft alleen maar Bitter Lemons te lezen. Toen hij het schreef was hij nog onbekend, zijn faam verwierf hij pas met The Alexandria Quartet. Dat heeft een briljante plot, maar het is wel erg romantisch en purperachtig. Je leest het als je twintig bent, maar als je veertig bent schaam je je dat je het gelezen hebt. Bitter Lemons is gewoon een goed boek, het raakt de kern. Ik lees veel filosofie en geschiedenis en kan u zo een titel noemen die belangrijk voor me was, maar dat zijn alleen maar ideeën. Die komen voort uit goed schrijverschap en een manier van zaken structureren. Durrell liet me met dit boek een nieuwe wereld zien.'

Precies waar Kaplan naar op zoek was, als twintigjarige. ,,Op college kreeg ik alleen de standaardschrijvers — dat was verloren tijd. Daarna kreeg ik een baantje bij een kleine plaatselijke krant, ik verveelde me en vertrok. Ik was 22, kocht een enkeltje Europa en nam vandaar de boot naar Noord-Afrika. Ik begon artikelen te schrijven en die te verkopen. Na het lezen van Durrells boek begreep ik dat je van journalistiek pret kon hebben en er ook nog van kon leven. Journalistiek was niet alleen maar naar een persconferentie gaan, het was ook het museum bezoeken — daar stak je waarschijnlijk veel meer op.'

Heeft Lawrence Durrell ook een soort reisfilosofie? ,,Neem de eerste bladzijde van Bitter Lemons — die is waarlijk magisch. Hij vangt de opwinding en het drama van het reizen in een heel diep psychologisch niveau. Het boek begint als een romantisch reisverhaal en eindigt als een politiek boek. Je weet niet waar het één in het ander overgaat, het gebeurt gewoon.

,,Waarom zijn mensen opgewonden op de ochtend dat ze een reis gaan maken? Daar gaat het om, zo begint het boek ongeveer: reizen worden geboren, niet gemaakt. Ze komen voort uit een soort psychologische onzekerheid. Het is geen toeval dat we deze reis maken en naar deze plaats toegaan. Het komt voort uit een leegte diep binnenin ons, uit een menselijke noodzaak en verlangen. Niets is toeval. Zoiets staat er. Die gedachten komen boven bij de verteller die bij zonsopgang uit Venetië vertrekt en het schip beschrijft dat de haven verlaat om naar Cyprus te zeilen.'

Vindt Kaplan Bitter Lemons ook in het genre van reisboeken tot de top behoren? ,,Wat betreft zijn stijl, was Durrell de grootste Engelstalige reisschrijver van de twintigste eeuw. Individueel gezien waren er belangrijker reisboeken. Denk aan Seven Pillars of Wisdom van T.E. Lawrence, aan Black Lamb and Grey Falcon van Rebecca West of The River War van Winston Churchill. Maar Durrell was belangrijker voor het reisgenre dan wie dan ook. Durrell lezen is fun. Hij was een romanticus en zijn thema's zijn dus niet zo serieus. Zo ben ik niet geworden. Ik ben een conservatief, realistisch, serieus schrijver. Wat ik van Durrell heb overgenomen, is zijn plezier in het schrijven. Ik kan geen dag zonder. Wie heeft er een psychiater nodig als je een eindredacteur hebt? Een psychiater moet je betalen, een eindredacteur betaalt jou en ze dienen hetzelfde doel.'

Lawrence Durrell: Bitter Lemons.

Faber & Faber, ƒ21,95 (pbk)

    • Margot Dijkgraaf