De maatschappij in pictogramvorm

Het science-fictiongenre heeft door alle commerciële pulp langzamerhand een slechte reputatie gekregen. Vrijwel elke toekomststrip wordt bevolkt door nare helden die op vergezochte planeten voluptueuze vrouwen redden. Maar heel af en toe duikt een tekenaar op die de onbegrensde mogelijkheden van het genre aangrijpt om eens iets anders te vertellen, zoals Cees Heuvel met Q.

Net als het dystopische 1984 van George Orwell of Brave New World van Aldous Huxley speelt Q zich af in een duistere toekomst, die in de verte aan onze maatschappij herinnert. Op een filmische manier leidt Heuvel ons binnen in de wereld waarin zijn verhaal speelt. Futuristische wolkenkrabbers worden gevolgd door een reusachtig metrostation. Via een nachtelijke rit belanden we bij het appartement van de naamloze hoofdpersoon, die wakker wordt gehouden door zijn feestende onderburen. Op dat feest krijgt een vrouw een armband die ervoor zorgt dat iedereen verliefd op haar wordt. Zij verliest de armband waarna de eerder geïntroduceerde hoofdpersoon hem omdoet. Hij gebruikt de kracht van de armband om zoveel mogelijk afgestompte mensen via een handdruk te vervullen van liefde. Ondertussen heeft de vrouw spijt van haar slordigheid en zoekt ze contact met de voodoo-priester die haar de armband gaf. Hij vertelt haar de oorsprong van de armband en gaat er naar op zoek.

Het verhaal van Q is bijna in een zin samen te vatten, maar Heuvel heeft het zichzelf met de uitwerking niet gemakkelijk gemaakt. Hij vermijdt het gebruik van tekst, waardoor voor alles een visuele oplossing moet worden gezocht. Dat is al lastig bij een strip die in het heden speelt, laat staan als je moet uitleggen hoe een toekomstige maatschappij in elkaar steekt. Heuvel slaagt daar echter goed in. De beklemming van het mistroostige leven van de man die in een groot, kafkaësk bureau zijn dagen slijt is volkomen duidelijk. Somber verplaatst hij zich met de metro naar zijn werk en weer terug. De vrouw is in het dagelijks leven werkzaam in een genetisch laboratorium, waar men zich vreemd genoeg nog steeds bezig houdt met het kweken van muizen met een groot oor op de rug. Blijkbaar is er niet veel vooruitgang geboekt. Na het verlies van haar armband, vervliegt ook haar kortstondige levensvreugde en sleept ook zij zich weer voort door de kille maatschappij.

De herkenbaarheid van die maatschappij is niet helemaal de verdienste van de tekenaar, omdat zijn wereld een mix is van allerlei andere sombere toekomstverbeeldingen. Zet een grote groep uniform geklede mannen in rijen, laat ze in koor iets roepen en je hebt bijna een pictogram van een totalitaire maatschappij.

Omdat er in Q, anders dan in veel andere tekstloze strips, sprake is van een duidelijke plot, moeten de personages met elkaar communiceren. Hiervoor gebruikt Heuvel dan, net als de tekenaar van de komische stripserie Gutsman, Erik Kriek, rebusachtige tekstballonnen. Even wordt het lastig als de voodoo-priester omslachtig het ontstaan van de armband uit moet leggen, maar ook dan omzeilt Heuvel het woordprobleem op inventieve wijze.

Het vermijden van tekst is, naast een esthetische keuze, steeds populairder geworden onder striptekenaars. Alleen op die manier is men verzekerd van een potentieel buitenlands publiek. Een boek dat een jaar geleden die trend bevestigde, was het volledig tekstloze project Comix 2000, waarin tekenaars uit alle hoeken van de wereld het gebruik van woorden vermeden.

Q is een moedig debuut van Cees Heuvel, die al veel publicaties en illustraties op zijn naam heeft zoals in Propria Cures (zie ook www.ceesheuvel.demon.nl), maar nog nooit eerder een boek uitbracht. En dan opeens dit dikke boek waarin hij een somber science-fictionverhaal vertelt. Het lijkt bijna een kamikaze-actie van de uitgever, maar Q verdient zeker een publiek. Heuvel heeft een mooie, grove zwart-wittekenstijl (die, zo blijkt uit zijn internetsite, ingekleurd nog fraaier oogt), het verhaal is degelijk verteld en bevat grappige details. Q voegt alleen niet veel toe aan het genre, omdat Heuvel zich te veel heeft laten beïnvloeden door gelijksoortige toekomstverhalen.

Cees Heuvel: Q. Oog en Blik, 144 blz. ƒ29,95