Boottochtjes over de Wannsee

De Tsjechische actrice Lida Baarova werd, van Praag via Hitlers Duitsland tot in Fellini's Italië, meegesleurd in de woelingen van de twintigste eeuw. Onlangs verscheen haar autobiografie.

Geen wonder dat Goebbels voor haar viel. Lida Baarova is rank en elegant. Ze heeft een fijngesneden gezichtje en ogen met uitzicht op diepe gevoelens. De film waarin ik haar zie, Einer zuviel an Bord uit 1935, stelt niet veel voor. Maar hij dateert uit de tijd van haar romance met de Duitse propagandaminister en geeft dus goed weer wat die in h

aar moet hebben gezien: een dromerig ogende jonge vrouw – ze was toen 21 – die weliswaar kordaat genoeg is om haar eigen weg te gaan, maar zich toch het liefst aan een vertrouwenwekkende mannenborst vleit. Voor de kleine gifkikker die Adolf Hitler het meest nabij stond, moet ze onweerstaanbaar zijn geweest.

Lida Baarova was actrice. Maar ook toen ze eind vorig jaar stierf, op 86-jarige leeftijd, stonden haar 58 films en haar honderden toneelrollen in de schaduw van haar liaison met de beruchte Joseph Goebbels. Kort voor haar dood had ze haar memoires voltooid, zo werd bekendgemaakt. De necrologie-schrijvers lieten doorschemeren dat ze daar vol verwachting naar uitkeken. De vrouw die bijna het modelhuwelijk van Goebbels – hoogblonde vrouw, vier kinderen – had ontwricht, zou vast en zeker heel wat te vertellen hebben.

En dat heeft ze ook. In haar pas verschenen autobiografie Die süsze Bitterkeit meines Lebens schetst Lida Baarova het beeld van een vrouw die voortdurend is meegesleurd in de woelingen van de twintigste eeuw. Ze wilde acteren, maar ze raakte in zoveel netelige situaties verzeild dat het daar vaker niet dan wel van is gekomen. ,,Ongetwijfeld heb ik fouten gemaakt'', zegt ze in het laatste hoofdstuk, ,,maar daarvoor werd ik dan ook meer dan streng gestraft.''

Haar verhaal begint in Praag, waar ze in 1914 werd geboren als Ludmilla Babka en als klein meisje al betoverd raakte door de geur van schmink en de glans van het voetlicht – het toneel als droomwereld. Ze ging naar de theaterschool, figureerde bij de film en werd op haar zeventiende ontdekt. Moeiteloos kreeg ze haar eerste hoofdrollen bij de Tsjechische film. Op de scènefoto's uit die eerste jaren is ze een popperig wezentje met het babyvet nog op de wangen, dat misschien juist daarom des te meer tot de verbeelding van diverse tegenspelers sprak. In elk geval duiken de eerste minnaars al snel op: regisseur Carl Lamac (,,ik leerde de omarming van een man kennen en werd zijn geliefde''), de Franse charme-acteur Charles Boyer en de Duitse hartenbreker Gustav Frölich.

Rollende r

Frölich was haar tegenspeler in haar Berlijnse filmdebuut Barcarole uit 1934, een operette-achtig liefdesverhaaltje met muziek die naar Offenbach lonkte. De nieuwe ontdekking uit Praag fungeerde daarin als exotische blikvanger, want ze was donkerharig en voorzien van een licht accent met een on-Duits rollende r. In de UFA-studio verrees een sprookjesachtig stuk Venetië met bruggetjes en gondels – zo bijzonder dat op een dag ook Hitler en Goebbels kwamen kijken. Lida Baarova hield zich op de achtergrond, zegt ze. Ze was bang dat ze niet precies wist hoe ze de Führer moest aanspreken. Moest ze, als buitenlandse, excellentie tegen hem zeggen? Of gewoon meneer? En moest ze dan een gestrekte rechterarm heffen? Het bleek niets uit te maken; het hoge bezoek gedroeg zich uitermate vriendelijk en inviteerde iedereen op de thee in de Reichskanzlei.

Snel daarna werd Lida Baarova opnieuw op de thee genood, maar nu zonder haar collega`s. Het was een moeizaam onderhoud, zegt ze. Hitler was hoffelijk en informeerde beleefd naar haar verblijf in Berlijn, maar verder wilde de conversatie niet erg vlotten. Tot het hoge woord eruit kwam. Hij had haar niet zomaar op de thee gevraagd. Toen hij haar bij de UFA voor het eerst zag, was er een schok door hem heen gegaan. ,,Uw gezicht doet mij denken aan een vrouw, die in mijn leven een grote rol heeft gespeeld'', zei hij.

Gustav Frölich, die toen nog haar minnaar was, vertelde haar achteraf dat de Führer op zijn nichtje Angela had gedoeld. Als jongeling was Hitler verliefd op haar geweest, maar zij had zichzelf op 23-jarige leeftijd doodgeschoten. Lida Baarova besloot tijdens een volgend tête-à-tête herhaaldelijk te vragen of ze even haar vriend mocht bellen. Op die manier hoopte ze van Hitlers avances verschoond te blijven, want zijn uitnodigingen afslaan durfde ze niet. Het lukte; na twee keer bleven verdere invitaties uit.

Maar toen kwam Goebbels. Op een zomerdag in 1936 bleek hij een zomerhuisje te hebben betrokken naast het huis dat zij met Frölich bewoonde. Hij liep voorbij met twee dochtertjes en knoopte een praatje aan. Dat had het gewenste effect: ,,Het was werkelijk een heel eigenaardig gevoel, zoals ik het nog nooit had gehad, want de stem leek in mij door te dringen. In mijn rug bespeurde ik een lichte kieteling – alsof zijn woorden mijn lichaam wilden strelen. Snel zette ik het gevoel van me af en dacht er niet verder over na.''

Spoedig begon echter een verhouding. In zijn jacht Baldur maakten ze tochtjes over de Wannsee, ze dronken thee in de salon en wijn bij hun intieme soupers, zij vond hem geestig en onderhoudend, en hij smolt voor haar. ,,Ik ben op geen enkele andere vrouw ooit zo verliefd geweest als op jou'', zei hij. Ze spraken zelfs een geheim teken af: als Goebbels tijdens zijn toespraken met een witte zakdoek zijn mond afveegde, betekende dat dat hij aan haar dacht. Dan stond het schuim hem blijkbaar op de lippen. Ook kon hij heel goed Hitler imiteren, aldus Baarova, en hij had verstand van acteren: ,,Door zijn opbouwende kritiek ben ik ongetwijfeld een betere actrice geworden.''

Wat dat inhield, zegt ze er niet bij. Over haar vak, haar speltechniek en haar kijk op de karakters die ze speelde, gaat het in dit boek niet. Het is alsof het haar allemaal zomaar kwam aanwaaien. Als de vrouw tussen twee mannen in de Derrick-achtige thriller Einer zuviel an Bord – de enige van haar films in de collectie van het Filmmuseum in Amsterdam – verschijnt ze voor de camera alsof het de vanzelfsprekendste zaak van de wereld is. De anderen spelen toneel, zij is.

Of ze met Goebbels vaak over politiek sprak, verklapt ze niet. Ze sputterde wat tegen, toen hij zei dat de Duitsers op Tsjechisch grondgebied eigenlijk heim ins Reich moesten worden gebracht. Dat ergerde hem. Verder wekt haar relaas voornamelijk de indruk dat het wezen van de nazi-ideologie aan haar voorbijging. Dat de joden – onder wie vroegere collega's – allengs uit het openbare leven werden verwijderd, vermeldt ze nauwelijks. Ze was verliefd; hooguit begon het storend te worden dat ze volstrekt afhankelijk was van de agenda van haar minnaar. Ze werd min of meer gesommeerd hem te bezoeken als hem dat schikte: ,,Zijn uitnodigingen klonken steeds meer als een bevel.''

Toch bleven ze elkaar zien, en steeds meer mensen wisten ervan. De minister zei zelfs een echtscheiding te overwegen. In de herfst van 1938 werd Lida Baarova echter door zijn vrouw uitgenodigd voor een weekend in de echtelijke woning. Mevrouw Goebbels deed haar een praktisch voorstel: ze was bereid Lida te accepteren als de geheime maîtresse, op voorwaarde dat er geen kinderen van kwamen, en zolang zij zelf maar de functie van mevrouw Goebbels kon blijven vervullen – in hun huis, bij de kinderen. Lida moest hem overhalen bij zijn vrouw te blijven. ,,Hij heeft ons eenvoudigweg alletwee nodig'', sprak Magda Goebbels op dwingende toon, ,,en wij moeten hem ten dienste staan.''

In tranen

Dat de actrice onthutst was, laat zich raden. Ze riep dat ze hier onmogelijk op kon ingaan, beloofde ten slotte dat ze er toch nog eens over zou nadenken, maar verliet de woning met het voornemen een eind aan de affaire te maken. Korte tijd later belde Goebbels haar in tranen op. Hij was ter verantwoording bij de Führer geroepen. Kennelijk had zijn vrouw er met Hitler over gesproken. Hitler was woedend. Het moest onmiddellijk afgelopen zijn. Het gezin Goebbels was een voorbeeld voor het gehele volk en diende een idyllisch beeld in stand te houden. Echtscheiding was volstrekt uit den boze. Goebbels mocht die andere vrouw – nota bene een buitenlandse – nooit meer zien. En om hem te helpen, zou de Führer een krasse maatregel nemen. Ook het Duitse volk zou Lida Baarova nooit meer te zien krijgen. Zij mocht niet meer werken en haar films mochten niet meer worden vertoond.

De film Der Spieler ging op 27 oktober 1938 in Berlijn in première en werd op 31 oktober 1938 verboden. Joseph Goebbels werd in het daaropvolgende jaar voor de vijfde keer vader. Op 1 mei 1945 vergiftigde hij alle vijf kinderen, waarna zijn vrouw en hij zelfmoord pleegden. Toen ze destijds dat bericht hoorde, zegt Lida Baarova, huiverde ze bij de gedachte dat zij de vrouw van Goebbels had kunnen zijn, als de nazi-propagandist had gedurfd zijn zin tegen Adolf Hitler door te zetten. Later hoorde ze zelfs dat Goebbels vlak voor zijn dood haar foto in het haardvuur zou hebben geworpen. Wat ze daarvan vond, vermeldt ze helaas niet.

Ze vluchtte terug naar Praag, waar ze in de Tsjechische filmindustrie weer aan het werk kon, maar door heel wat mensen met de nek werd aangekeken. Een vrouw die de vriendin van Goebbels was geweest, kon niet anders dan fout zijn. Toen het land een paar jaar later door de Duitsers onder de voet was gelopen, bleek ze voor de nazi's nog steeds besmet te zijn. En zo werd Lida Baarova op haar 27ste opnieuw werkloos. Even vond ze daarna nog haar heil in het fascistische Italië, waar zo'n Duits verbod niet gold. Ze was in 1942 zelfs aanwezig op het filmfestival van Venetië, waar eregast Goebbels haar gespannen blikken vermeed. ,,Goebbels' markante profiel hield me, ook op de rug gezien, in zijn ban'', zegt ze. Een jaar later werd ze onder Duitse druk gedwongen terug te vliegen naar Praag. Voor haar was ook in Italië geen plaats meer.

Russen

Als een pion werd Lida Baarova daarna heen en weer geschoven over de Europese landkaart. Ze ontvluchtte Praag toen de Russen kwamen, werd in het goeddeels bevrijde Duitsland een half jaar lang gevangen gehouden door de Amerikanen en zat in Praag anderhalf jaar lang vast – steeds op verdenking van nazi-sympathieën. Pas eind 1946 kwam ze vrij. Daarna filmde ze tot halverwege de jaren vijftig nog in Spanje en Italië. Al die films zijn vergeten, behalve Fellini's film I Vitelloni uit 1953, waarin ze een bijrol speelde.

Waarom haar filmcarrière stopte, blijft onduidelijk. Wel vertelt Lida Baarova dat ze in een oudere arts de liefde van haar leven ontmoette, jarenlang niet meer werkte en na 's mans dood in sjofele omstandigheden raakte. Pas in 1973 werd ze herontdekt, toen er te elfder ure vervanging werd gezocht voor de moederrol in de toneelvoorstelling Die bittere Tränen der Petra von Kant, een stuk van de jeugdige Rainer Werner Fassbinder. Na een paar andere toneelrollen nam ze afscheid in Zeugin der Anklage, een theaterbewerking van de film Witness for the prosecution met Marlene Dietrich. Tijdens de première klonk boegeroep in de zaal; een dag eerder moest de schoonmaakploeg in de hal van het theater al de gekladde tekst Baarova-Goebbels verwijderen. ,,Weliswaar heb ik de tournee volbracht'', zegt ze, ,,maar de lust om te spelen was ik verloren.''

Thuis in Salzburg dicteerde Lida Baarova sindsdien haar herinneringen. Ze had altijd actrice willen zijn, overdacht ze. Maar telkens was er iets tussen gekomen.

Lida Baarova: Die süsze Bitterkeit meines Lebens. Ketterman + Schmidt, Koblenz, ƒ45,80.