Kunstvideo over schoonheid en geweld

In de kunstwereld geniet zijn naam nog weinig bekendheid, maar iedereen die regelmatig televisie kijkt zal zijn werk kennen. Chris Cunningham (1970) is bijvoorbeeld de bedenker van de opvallende televisiereclame van Playstation, waarin een buitenaards aandoend meisje met vlechtjes en hele grote ogen de hoofdrol speelt. Cunningham is ook de regisseur van videoclips als Frozen van Madonna en All is Full of Love van Björk. En Cunningham was verantwoordelijk voor de special effects in films als Hellraiser 2, Alien 3 en Stanley Kubricks onvoltooide film Artificial Intelligence.

Al die verschillende projecten hebben één ding gemeen: ze bevatten beelden die, wanneer je ze een keer gezien hebt, nooit meer vergeet. Het met de computer bewerkte Playstation-meisje was met haar karikaturale gelaatstrekken zo'n indringende verschijning dat haar gezicht nog uren later op je netvlies stond. En ook de scène waarin Madonna, gekleed in een zwart gewaad, achterover valt en in een zwerm kraaien verandert, herinneren veel MTV-kijkers zich ruim twee jaar na verschijning van de clip nog levendig.

De getalenteerde Brit – op zijn zestiende verliet hij de middelbare school om monsters te ontwerpen voor een film van Clive Barker, op zijn zeventiende leidde hij het special effects-team van Alien 3 dat genomineerd werd voor een Oscar – is inmiddels ook door de kunstwereld opgemerkt. Vorig jaar werd Cunningham binnengehaald door de vooraanstaande Londense galerie Anthony d'Offay en kreeg hij een flinke som geld om zijn eerste onafhankelijke kunstproject uit te voeren.

Het resultaat is de vijftien minuten durende video Flex, die enkele maanden geleden nog veel stof deed opwaaien op de tentoonstelling Apocalypse in Londen. De video wordt nu vertoond in De Vleeshal op de Markt in Middelburg.

Wat Flex onderscheidt van Cunninghams videoclips is het uitgesproken gewelddadige en pornografische karakter van de beelden. In de clips die hij maakte voor de band Aphex Twin waren geweld en seks al wel onderhuids aanwezig. Maar nu de regisseur zich niet meer hoeft te conformeren aan de ongeschreven regels van MTV en zijn doelgroep niet langer een miljoenenpubliek van voornamelijk tieners is, heeft hij alle remmen losgegooid.

In Flex kon Cunningham zonder dreiging van censuur scènes met full frontal nudity tonen, en laat hij geweldsuitbarstingen zien die zo aangrijpend zijn dat je als kijker haast het gevoel krijgt zelf in elkaar geslagen te worden.

Flex is een film zonder verhaal en zonder eenduidige betekenis. De video, geprojecteerd op een groot scherm, begint met beelden van een naakte man en vrouw die een primitieve dans opvoeren. Maar al snel gaan hun gestroomlijnde bewegingen over in een ongecontroleerd gevecht. De man krijgt zulke harde klappen te verduren dat het bloed uit zijn mond spat. Even lijkt hij zich gewonnen te geven, maar dan slaat hij genadeloos terug. Wanneer de vrouw even later uitgeteld en zwaar toegetakeld op de grond ligt, kruipt ze toch weer naar de man toe om te eindigen in een innige omhelzing. Woede en angst gaan over in genegenheid.

De beelden van Flex zijn zo intens dat het kijken naar de film letterlijk een fysieke ervaring wordt. De klappen echoën als oorsuizingen door de ruimte, en wanneer de vrouw hoestend naar adem hapt gaat het geluid door merg en been. Ook de grimmige soundtrack, gecomponeerd door Aphex Twin-zanger Richard D. James, draagt bij aan de voortdurende dreiging die van de film uitgaat. Het zou een haast ondragelijke ervaring zijn, als Cunningham zijn film niet had `verluchtigd' met meer rustgevende en abstracte scènes. Beelden van rook, onweer en een lichtstraal die door het water schijnt zorgen voor de nodige adempauzes.

Wanneer je de film hebt kunnen uitzitten en hem voor de tweede keer bekijkt, zie je pas hoe knap Flex in elkaar zit en hoe perfect de beelden gemaakt zijn. Ieder fragment is het waard om stilgezet en uitgebreid bestudeerd te worden. Dan zie je dat deze film niet alleen over geweld gaat, maar vooral over de schoonheid van het lichaam en zo in een lange kunsthistorische traditie past.

Gretig zoomt Cunningham in op een bezweet schouderblad of een gespierd been. Wanneer de man in gewichtsloze toestand door het water zweeft, doet hij denken aan een prent van Goltzius, wanneer hij rechtop staat is hij het evenbeeld van Michelangelo's David. Zijn vertrokken gezicht brengt de schilderijen van Francis Bacon in gedachten.

Natuurlijk kun je je vraagtekens zetten bij Cunninghams motivaties. Heeft hij zijn uitstapje naar de beeldende kunst gebruikt om eens lekker uit te pakken met expliciet materiaal dat buiten deze kunstcontext niet getolereerd wordt? Flex is een film die je gemakkelijk zou kunnen afdoen als het zoveelste voorbeeld van kunst als effectbejag. Maar wie door de eerste shockerende laag heenprikt, zal merken dat de film meer is dan een stijloefening van een virtuoze videomaker.

Visueel maakt Flex meer indruk dan de gemiddelde kunstvideo of muziekclip, inhoudelijk heeft het werk meer impact dan de meeste geweldsfilms.

Tentoonstelling: Chris Cunningham, Flex. T/m 27 mei in De Vleeshal, Markt, Middelburg. Di t/m zo 13-17u. Tel. (011) 8675423.

    • Sandra Smallenburg