Amerikanen begrijpen nog steeds niks van China

De botsing tussen een Amerikaans spionagevliegtuig met een Chinees gevechtstoestel is letterlijk en figuurlijk een botsing van twee militaire culturen, meent Willem van Kemenade.

De krachtmeting rondom het gestrande Amerikaanse spionagevliegtuig EP 3 E Aries II op het Zuid-Chinese eiland Hainan voegt een nieuwe dimensie toe aan Huntingtons theorie van de botsing van beschavingen. Dit is letterlijk en figuurlijk een botsing van twee militaire culturen. Aan de ene kant heb je de Amerikaanse cultuur van hegemoniale arrogantie: Wij zijn de grootste, de machtigste en hebben de beste technologie en wij doen wat wij voor de handhaving en expansie van onze wereldwijde suprematie nodig achten. Daartegenover staan de Chinese nieuwkomers. Een moderne Chinese militaire cultuur is zich pas na de Golfoorlog – die hen van hun technologische inferioriteit overtuigde – gaan manifesteren.

De essentie ervan is: Als wij Chinezen volgens Amerikaanse regels spelen zullen we altijd de mindere blijven, dus moeten we de regels naar onze hand zetten. Wat zich precies boven de wateren ten zuiden van Hainan heeft afgespeeld weten we niet en zullen we misschien ook nooit weten. De Amerikanen voeren al enkele jaren `surveillance-vluchten' boven de Zuid-Chinese Zee uit, net buiten China's territoriale wateren maar binnen de exclusieve economische zone, en zeggen dat gewoon. De Amerikanen negeerden Chinese protesten achteloos: `Dit is routine'. Basta!

De betrekkingen ontwikkelden zich onder Clinton, ondanks een moeilijke start, redelijk voorspoedig en de spionagevluchten waren geen crisis waard. Sinds het aantreden van Bush Jr., op 20 januari, is er echter duizelingwekkend veel veranderd. Eerst maakte hij bekend dat China geen `strategische partner' was, een eretitel die Clinton China had toegekend tijdens de top-ontmoeting van 1998. Bush bestempelde China als een concurrent/rivaal en zou Japan, Zuid-Korea en andere Aziatische democratieën opwaarderen. De terugkeer van de 68-jarige Koude Oorlogs-hardliner Donald Rumsfeld op het Pentagon – na 24 jaar – demonstreerde dat `National Missile Defense' en hegemoniaal unilateralisme de belangrijkste prioriteiten van Bush Jr. zouden worden. En aangezien de dreiging niet langer uit Europa, maar – abstract, potentieel – uit Oost-Azië zou komen, moest er een regionale versie, het zogeheten `Theatre Missile Defense' komen, waarin Japan, Zuid-Korea en wellicht zelfs Taiwan de partners zouden worden. De `rogue-staat' Noord-Korea werd als de primaire dreiging geïdentificeerd, maar de Bushies doelen op China. Tientallen jaren voordat het een geduchte tegenspeler van de unipolaire Amerikaanse hegemonie zou worden, is China tot bedreiging van de wereldvrede verklaard, waartegen nu preventieve maatregelen moeten worden genomen.

Vervolgens trok Bush zijn steun voor Zuid-Korea's `sunshine-politiek' tegenover Noord-Korea in, en bevroor hij de door Clinton begonnen Amerikaans-Noord-Koreaanse dialoog, die China had helpen tot stand brengen. De volgende negatieve episode was het escalerende debat over levering van een zeer geavanceerd wapenpakket voor Taiwan, dat later deze maand zal worden aangekondigd. China's buitenland-tsaar, vice-premier Qian Qichen, bezocht medio maart Washington om Bush te overreden dat te heroverwegen. Qians bezoek was geen debacle maar evenmin een succes. Eind maart bracht een Taiwanese krant uit Washington de primeur dat een kolonel van de militaire buitenlandse dienst van China al in december was overgelopen naar Washington. Hoe groot de klap voor China's militaire top was, laat zich slechts raden. De Chinese militairen concludeerden dat de Amerikaanse en Taiwanese militaire inlichtingendiensten weer direct samenwerken.

Het is aannemelijk dat op dat moment de Chinese generaals besloten om hun tegenslagen een halt toe te roepen. Volgens de Taiwanese militaire inlichtingendienst was de EP 3 op 1 april bezig een Sovremenny kruiser, het geavanceerde vlaggeschip van de Chinese marine te schaduwen. China's acquisitie van de Sovremenny van Rusland zou voor de Amerikanen de rationalisatie worden om Taiwan de Arleigh Burke-destroyers met het Aegis-raketverdedigingssysteem te leveren. De Chinese expeditie is niet geheel goed afgelopen, want een van de eigen twee jagers die het spionagevliegtuig in de tang namen is neergestort en de piloot omgekomen. Maar de EP 3 staat in Hainan aan de grond en zal daar nog wel een tijdje blijven. De Amerikanen zeggen zelf dat de botsing tussen de EP 3 en de Chinese jager een ongeluk was.

De Chinezen weerleggen dat de EP 3 een abrupte draai maakte en op de Chinese jager invloog. Als bewijs voeren zij aan dat de EP 3 zijn neus verloren heeft. De EP 3 botsing is één van de vele blunders en dodelijke ongelukken die Amerika's `superieure' militaire apparaat de afgelopen jaren veroorzaakt heeft en het tweede dat China trof. In 1999 was het de Chinese ambassade in Belgrado, echt soeverein Chinees grondgebied in den vreemde. Nu komen Amerikaanse admiraals met de fantastische claim dat hun spionagevliegtuig soeverein Amerikaans grondgebied is, dat niet door Chinese indringers geschonden mag worden. Unilaterale, hegemoniale onzin verklaren zij zo tot internationaal recht.

Wat de Chinese doelstellingen allemaal zijn is nog niet duidelijk, maar het is in elk geval meer dan een Amerikaanse schuldbekentenis en verontschuldigingen. Het feit dat minister Colin Powell al deels overstag is gegaan door het `tragische ongeluk te betreuren' is voor de Chinezen een bevestiging dat zij op de goede weg zijn. President Jiang Zemin drukte een veel breder Chinees doel uit voor zijn vertrek op staatsbezoek naar Latijns-Amerika. ,,De Amerikanen moeten iets positiefs doen voor de ontwikkeling van de Chinees-Amerikaanse betrekkingen.'' Dat drukt de diepe bezorgdheid van de Chinezen uit, want als alle plannen van de Bush-cowboys doorgaan zal heel Oost-Azië op zijn kop worden gezet. Buitenlandse politiek mag het niet heten, want het zijn slechts ongecoördineerde agressieve Koude Oorlogsimpulsen.

Allereerst stopzetting van de detente op het Koreaanse schiereiland. Ook tussen China en Taiwan mag geen vrede komen. Maar ook geen oorlog, net genoeg spanning dat Amerika Taiwan kan blijven domineren en er elk jaar een paar miljard aan wapenleveranties kan verdienen. NMD zal voor Cheney-Rumsfeld de langetermijnoplossing voor de Amerikaanse economie worden: gigantische winstgevende projecten voor de wapenindustrie en eindeloze creatie van banen. Kan China dit verhinderen? Wellicht ten dele? De laatste twintig jaar zijn er twee presidenten geweest die hun presidentschap begonnen met voor China omineuze voornemens: Ronald Reagan en Bill Clinton. Reagan zou uit puur ideologische nostalgie de formele alliantie met Taiwan herstellen die door president Carter in 1979 was verbroken. Binnen een half jaar moest hij onder druk van zijn vice-president George Bush Sr. en zijn ministers Al Haig en Cap Weinberger van zijn plan afzien en een jaar later werd er een communiqué getekend over de vermindering van de wapenleveranties aan Taiwan. Bill Clinton beloofde de `slagers van Peking' een lesje te leren en hij zou handel en mensenrechten aan elkaar koppelen. Het werd een compleet debacle en Clinton werd na George Bush Sr. de beste presidentiële vriend die China gehad heeft.

Zal George W. Bush ook een Chinese bekering ondergaan? Wellicht? De Chinezen zijn sinds 1950 meesters in `brinkmanship' en `hard ball' met de Amerikanen geweest en ze hebben niet altijd gewonnen, maar ze hebben nooit verloren. Na elke crisis zijn de Amerikanen een stuk voorzichtiger geworden en kreeg China een beetje meer respect.

Willem van Kemenade is China-deskundige.