`Kanselarij exponent van gigantomanie'

Oud-kanselier Kohl heeft het zo gewild: een imposante kanselarij als visitekaartje van de `Berlijnse Republiek'. Zijn opvolger Schröder trekt er binnenkort in.

Hij voelde zich net de directeur van een spaarbank, spotte Helmut Schmidt, de vroegere SPD-kanselier van Duitsland eens over de onopvallende bondskanselarij in Bonn. De eenvoudige bruine blokkendoos aan de Rijn was verre van bombastisch.

In Berlijn moest alles anders worden en het Kanzleramt is anders geworden. Als een sfinx met uitgestrekte poten ligt de witte betonkolos eenzaam in de winderige vlakte voor de Rijksdag. Verhuizers zijn druk in de weer om de dozen van kanselier Gerhard Schröder naar binnen te slepen. Over een maand is het zover en geeft Schröder aan de Willy Brandtstrasse 1 een housewarming party.

Heimelijk zou Schröder liever in zijn huidige onderkomen blijven aan de Schlossplatz bij Unter den Linden. In het oud-socialistische decor van het Staatsratsgebäude, waar Erich Honecker nog de scepter zwaaide over de toenmalige DDR, voelt de kanselier zich meer thuis. Hij is net gewend aan het glas-in-lood met zingende mannen en vrouwen uit de vroegere boeren- en arbeidersstaat, de kachel van porselein uit Meissen en het Wit-Russisch geitenleer aan de wanden. En zijn lievelingsrestaurant op de Gendarmenmarkt is op steenworp afstand.

Maar er is geen ontkomen aan. Zijn voorganger Helmut Kohl heeft het zo gewild. De meest prominente nieuwbouw in de hoofdstad is klaar en wacht op de kanselier. Geen restaurants in de buurt, geen huizen, geen cafés. Alleen de Zwitserse vlag waait fier op het dak van de vernieuwde fantasieloze ambassade – al meesmuilend het `Alcatraz' van Berlijn genoemd. Schröders nieuwe huisvesting is omgeven door modder, bouwkranen en een bont internationaal gezelschap van witgehelmde bouwvakkers.

,,De nieuwe bondskanselarij moest het visitekaartje worden van de Berlijnse Republiek'', zegt Ingo-Peter Treue, plaatsvervangend projectleider. ,,De gigantomanie hebben de politici zelf gewild''. Treue – gesoigneerd en gehuld in een donkerblauwe mantel met elegante hoed – wijst tijdens zijn rondleiding op de imposante façade, de oprijlaan, de royale ontvangstfoyer, de brede trappen en terrassen. De bondskanselarij, gebouwd in de vorm van een H, is 36 meter hoog, 330 meter lang en 102 meter breed.

Het is de grootste residentie van de westerse wereld. Het Witte Huis in Washington waar president Bush jr. zetelt heeft een front van vijftig meter, het Matignon in Parijs van premier Lionel Jospin is dertig meter breed. De voorkant van Downing Street 10 in Londen is slechts tien meter breed.

Kohl zei vaak dat z'n buitenlandse gasten telkens weer verbaasd waren over de eenvoud waarmee de politiek in Bonn zich kleinmaakte. De cockpit van de macht in Berlijn overweldigt elke bezoeker die over de drempel stapt. En de Berlijnse architecten Axel Schultes en Charlotte Frank hadden de residentie van de kanselier nog wel als tegenhanger gedacht voor Hitlers hybride Germania-project – het ontwerp van Albert Speer voor de `wereldhoofdstad', waarbij de spierwitte rijkskanselarij zo pompeus moest worden dat het Capitool erbij in het niet viel.

In 1993 wonnen Schultes en Frank de opdracht voor de Spreebogen, zoals het bochtige stuk in de rivier de Spree wordt genoemd dat van de wijk Moabit naar de Friedrichstrasse loopt. Zij hadden een `Band des Bundes' ontworpen, een 1,5 kilometer lange slinger van bouwwerken – waaronder de kanselarij – die Oost en West met elkaar zou verbinden. Een symbool van de Duitse hereniging.

Maar Kohl wilde dat de bondskanselarij een eigen soevereine plek kreeg. Hij haalde een streep door het `democratische' idee van de architect om de nieuwe parlementsgebouwen naast de Rijksdag met het Kanzleramt aaneen te rijgen middels een Burgerforum, een ontmoetingsplek waar politici en burgers elkaar in cafés, restaurants, galeries en winkels zouden tegenkomen.

Schröder is allesbehalve ingenomen met het nieuwe bouwwerk, dat de Berlijners al laconiek de `wasmachine' noemen vanwege de rondingen in de muren. ,,Het valt niet te ontkennen, dat dit bouwwerk een dimensie heeft aangenomen die een of andere politicus op het lijf geschreven is'', sneerde Schröder naar zijn voorganger toen hij voor het eerst zijn nieuwe residentie bekeek.

Vond oud-bondskanselier Helmut Schmidt de `spaarbank' in Bonn misschien een beetje min, deze nieuwbouw is hem veel te gigantisch. Hij waarschuwde voor ,,een zekere grootheidswaan''.

Peter Conradi, de president van de Architectenvereniging in Berlijn, wil van alle scepsis niets weten. ,,Eindelijk eens krachtige, temperamentvolle architectuur in de stad waar al zoveel saaie gebouwen staan'', reageerde hij en doelde op de eentonige DDR-betonbouw en de zware Pruisische bestuursgebouwen. Zodra het nieuwe centraal station, het Lehrter Bahnhof met zijn glazen winkels en torenflats klaar is, dat vlakbij de kanselarij ontstaat, zal de kritiek wel verstommen, verwacht Conradi.

,,Zodra je in het gebouw bent, is het pand veel beperkter dan de façade doet vermoeden'', vergoelijkt de bouwgids Treue en dat klopt. De effectieve werkruimte is met 19.000 vierkante meter nauwelijks groter dan in Bonn. De H heeft immers een klein hart met lange smalle poten. De werkruimten voor de 450 medewerkers zijn zelfs kleiner geworden.

De mooiste kamer is voor Schröder, die hoog bovenin de kanselarij troont.

    • Michèle de Waard