Smeltkroes is geen voorbeeld voor Nederland

Mijn ervaringen met het idee van multi-etniciteit in Nederland zijn onvermijdelijk gemengd. Ik kom uit Sarajevo, waar ik het grootste deel van mijn leven heb gewoond, en ben onherroepelijk gevormd door de levensstijl in die stad met haar zo kenmerkende multiculturele karakter. En met recht! Er heerste een soort geest die te vergelijken was met Cordoba in de eeuwen van de grootste bloei. Doordat ik in zo'n omgeving ben grootgebracht was ik zonder meer vooringenomen over een bepaald soort kijk op de essentie van multiculturaliteit.

Die historische erfenis is totstandgekomen onder invloed van factoren die eigen zijn aan de middeleeuwse rijken die bloeiden op het kruispunt van handelsroutes. De eeuwen van voorspoed bewezen de voordelen van een druk verkeer tussen verschillende culturen, dat leidde tot een uitwisseling van denkbeelden en vaardigheden waar de sociale gemeenschap als geheel bij gebaat was. Dat trage proces van sociale rijping overwint uiteindelijk het oerwantrouwen en de angst voor het onbekende, van oudsher belichaamd in ideologieën die sociale afsluiting en een bekrompen wereldbeeld versterken. Maar in tijden van beroering staan die plaatsen uiteraard voor de grootste verleidingen en uitdagingen.

De moderne geschiedenis van multiculturele maatschappijen wordt sterk gemarkeerd door het tijdperk van de mensenrechten, dat zich op basis van de postkoloniale ervaring richtte op het thema van de verschillende vormen van discriminatie van sociale groeperingen. Er komen vraagtekens te staan bij de traditionele opvattingen over de omgang met raciale, religieuze of etnische verscheidenheid en de bescherming van de samenleving met de middelen van de geseculariseerde rechtsstaat. In dat opzicht ben ik altijd onder de indruk geweest van de voorbeeldige plaats die Nederland onder de ontwikkelde landen bekleedt. De donkerste bladzijden uit de geschiedenis leren echter wel dat zulke verworvenheden gemakkelijk vergaan als ze niet zorgvuldig en systematisch worden bijgehouden.

Er is een enorm verschil tussen de wereld van de wetgeving en de wereld van de feitelijke werkelijkheid, en zelfvoldaanheid kan eenvoudig omslaan in een gevaarlijke vorm van sociale hoogmoed. De multiculturaliteit is in wereldverband nog altijd een vrij algemene en abstracte gedachte, meestal verdedigd aan de hand van morele voorschriften, maar zelden bezien uit het oogpunt van de toekomstgerichte vereisten van een bepaalde maatschappij. Het beste dat je van de hedendaagse maatschappijen kunt zeggen is dat ze alleen maar de weg bereiden voor een toekomstige `organische ontwikkeling' van die gedachte. Helaas wordt het idee van de multiculturaliteit vaak gevat in simplistische metaforen als `smeltkroes', `mozaïek' of `legpuzzel', die op uiteenlopende manieren allemaal nationale sentimenten oproepen. Hoe bruikbaar zijn die voor de aspiraties van de Nederlandse samenleving?

De formule van een smeltkroes is misschien geschikt voor die maatschappijen waarin individuen in de vorm moeten worden gekneed en geperst die de meeste kans van leven heeft in een wereld die uitsluitend wordt gereguleerd door de wetten van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Ik ben er niet van overtuigd dat die gedachte van een culturele alchemie als model voor een stabiele sociale toekomst kan dienen – want de sociale samenhang dient altijd bestand te zijn tegen de onvermijdelijke aardbevingen op de beurs en de periodieke chaos in het kapitaalaanbod.

Is het mozaïek de paradigmatische ruimtelijke oplossing van een multicultureel oppervlak, zo als je vaak stilzwijgend toegepast kunt zien bij de profilering van de woonwijken in de grotere steden? Niet bepaald. De sociale integratie hangt af van de mate waarin verschillende sociale groeperingen met elkaar communiceren – hun onderlinge scheiding zal er op zijn best toe leiden dat ze `verdraagzaam samenleven' (waarbij `verdraagzaam' grenst aan `onverschillig'), maar zal de samenleving als geheel beroven van de synergetische effecten die de multiculturele maatschappij te bieden heeft.

Ik wantrouw metaforen die a-historisch en statisch van aard zijn. De ervaring van mijn leven in Sarajevo heeft mij geleerd dat de multiculturele samenleving niet in gemengde hoeveelheden is uit te drukken. Het is geen zak waarin je een bepaald aantal ballen bewaart, zoals blauwe, gele of rode. Natuurlijk is elke multiculturele omgeving zo begonnen.

Maar gesteld dat er genoeg tijd is (en een sociale structuur die zo'n proces teweegbrengt) dan verschijnen de nieuwe kenmerken dankzij een wisselwerking tussen de oorspronkelijke bestanddelen. Dat zijn nieuwe culturen die niet te herleiden zijn tot een bepaalde factor die historisch onderdeel van hun ontstaan was. Als het zich eenmaal voordoet wordt duidelijk dat multiculturaliteit een veel breder kader is dan multi-etniciteit. Liberale geseculariseerde maatschappijen zullen zich steeds meer bezighouden met de sociale thema's van culturen die niet per se worden aangeduid op grond van hun ene etnische achtergrond. De weg in die richting vergt een geduldig onderzoek van geërfde stereotypen en vooroordelen die huizen in ons culturele landschap – over onszelf en over `de anderen'.

Het heden dat wij allen delen, wordt gekenmerkt door een ongeëvenaarde stroom van kennis, informatie en cultuurgoederen. Het toekomstige welzijn van elke maatschappij hangt af van haar deelname aan dat proces. De rol van het internet illustreert die mondiale ontwikkeling, maar versluiert ook het simpele feit dat de vrije stroom van ideeën niet te scheiden is van de stroom van mensen en dat het internet daarvan alleen maar de elektronische uitdrukking, het voertuig is.

Landen die dit feitelijke gegeven snel in belangrijke mate onder ogen zien, zullen later een aanzienlijk voordeel hebben boven landen die nog altijd geloven dat oplossingen zijn te bekokstoven in oppervlakkige politieke retoriek. En als ik iets heb geleerd over de Nederlandse samenleving – dan is het haar vermogen om zich nuchter te beraden op de toekomst en zich daar bijtijds op voor te bereiden. Wie dat verzuimt te doen, ziet een mogelijk voordeel altijd omslaan in een serieus probleem.

Nenad Fišer is filosoof en werkzaam bij het Joegoslavië Tribunaal in Den Haag.