Schoonvader blijft als zwarte schaduw over koningshuis hangen

Of Nederland zich echt kan feliciteren met de oplossing die is gekozen rondom de verloving en het aanstaande huwelijk van Willem-Alexander en Máxima Zorreguieta, is nog maar de vraag, meent Thomas von der Dunk.

Het is een merkwaardig sociologisch fenomeen hoe een anders zo nuchter volk met één enkele verloving in een roes van totale verdoving te brengen valt. De lucht heet nu door staatsman Kok opgeklaard te zijn. En inderdaad, de avond was met het oog op de hoog te houden standaard van Nationaal Fatsoen zeer geslaagd.

Enge vaders zullen op romantische bruiloften niet verschijnen, en zowel kroonprins als kroonprinses in spe beleden publiekelijk berouw – de laatste voor de dwaze daden van haar verwekker, de eerste voor de dwaze daden van zichzelf. Vertedering brak allerwege baan, en de monarchie was weer voor haar eigen onverstand gered. Nuances worden dan belangrijk, en gevoelens natuurlijk ook. Staatssecretaris Gijs de Vries haastte zich te verklaren dat hij door zoveel pril geluk echt heel, heel erg was aangedaan. Andere politici hielden het bij zakelijker conclusies, en trokken snel lijnen naar de toekomst door. Enge vaders mogen op meer private momenten desnoods wel komen, maar welkom zijn zij niet, en zeker niet op een staatkundig feest.

Het valt achteraf niet te ontkennen dat de premier, vanuit zijn perspectief van binnenlandse rampenbestrijding, doelgericht en daadkrachtig heeft geopereerd. Sinds Kok gesproken had en tot Kok wèèr gesproken had, zat de mond van parlement en partijen in elk geval op slot. Zo'n unieke kans om zonder inkijk van Kamerleden te opereren krijgt een regeringsleider niet vaak, en Kok heeft die kans tot inperking van traditioneel geworden koninklijke onhandelbaarheid duidelijk maximaal uitgebuit. Met medezeggenschap van de Tweede Kamer was dit hem vast niet zo goed gelukt. Je zult tenslotte maar Jaap de Hoop Scheffer op het punt van de monarchie van iets intelligents moeten zien te overtuigen. Dat is razend knap. Thom de Graaf kan daarover meepraten. Kok heeft dan ook, gezien de gemoedstoestand waarin het land was komen te verkeren, op eigen houtje de zaak zoveel mogelijk op orde gebracht en zo de politieke rust hersteld – althans voor dit moment.

Of Nederland zichzelf werkelijk met deze uitkomst kan feliciteren, is namelijk nog maar de vraag. Iets al te gemakkelijk werd door de geraadpleegde deskundigen in deze verzekerd dat de afstand die de aanstaande bruid tot de dictatuur van Videla genomen had, geheel zelfgekozen en uit de grond van haar hart gekomen was. Dat zou hen immers van lastige twijfel verlossen, en omdat zij daarom graag zouden willen dat de woorden van Máxima volledig de hare waren, nemen zij dat ook ijverig aan. Hoe minder reden tot scepsis, hoe geringer hun probleem.

Toch vallen bij die authenticiteit wel vraagtekens te plaatsen. Ten eerste was de hele vertoning vanzelfsprekend sterk door de regering geregisseerd, en verliet, om nieuwe brokken te voorkomen, geen op papier geschreven woord Máxima's lippen dat niet eerst door het Catshuis was goedgekeurd. Van spontaniteit kon nauwelijks sprake zijn. Ten tweede is men in hogere kringen vanouds met stilering van het publieke optreden vertrouwd, en zeker in Huize Oranje wordt men vanaf zijn babydagen daarop voorbereid. Ten derde komen deze zo gretig door de goegemeente geïnhaleerde uitspraken wel wat laat. Indien de aanstaande bruid over een zeker politiek inzicht had beschikt, had zij dat – gelijk haar halfzuster – beseft, en al veel eerder eenduidig laten blijken. Dat dit achterwege is gebleven, zegt iets over het besloten milieu waarin zij is opgegroeid – en ook over de defecte politieke antenne van haar beoogde echtgenoot, die ons voor de toekomst het nodige doet vrezen.

Dat voert tot het vierde punt, waarover veel te makkelijk wordt heengestapt: die eigen achtergrond. Steeds is de afgelopen maanden maar herhaald dat men een dochter niet verantwoordelijk mag houden voor de daden van haar vader. Dat is ongetwijfeld juist, alleen wel een antwoord op de foute vraag. Waar het om gaat is dat Máxima binnen een bepaalde, niet bepaald democratisch ingestelde sociale bovenlaag is opgegroeid, en daarvan gedurende vele jaren de bijbehorende normen en waarden meegekregen heeft. Wat wij vinden en denken wordt vergaand door afkomst, opvoeding en omgeving bepaald. Het is een illusie te menen dat een mens zich van vandaag op morgen zomaar op bevel van Kok & co van dat eigen verleden kan losrukken. Geen betere illustratie daarvoor dan prins Bernhard, die nog tot ver na de Oorlog geregeld allerlei onzinnigs over de parlementaire democratie heeft uitgekraamd. Zeker indien de familie Zorreguieta zo hecht is als door haar en Willem-Alexander als pluspunt werd gememoreerd, betekent dat, dat Máxima ook in hoge mate het waardenpatroon van haar vader moet hebben meegekregen – en de strekking daarvan wordt uit diens eigen recente verklaring, in combinatie met zijn plechtige gelofte indertijd om de oppositie uit te helpen moorden, opnieuw duidelijk: die deugt van geen kant.

Het zal daarbij best zo zijn dat Máxima het oprecht vreselijk vindt dat er slachtoffers zijn gevallen, zoals haar vader die nu eveneens zegt te betreuren. Hij nam ze echter op de koop toe, want zijn eigen voorspoed was belangrijker, hoezeer hij zijn verantwoordelijkheid voor de gevolgen van die keuze nu ook ontkent. Of zijn dochter derhalve inmiddels het inzicht deelachtig geworden is, dat er een duidelijk verband bestaat tussen de marteling en verdwijning van duizenden van haar landgenoten en de wijze waarop de economische elite – waarvan haar familie deel uitmaakt en waaraan zij haar florissante bestaan en loopbaan dankt – in Argentinië haar oppermachtige positie heeft trachten te handhaven, valt te betwijfelen. Dan zou zij immers haar hele herkomst moeten verloochenen, en daartoe zijn slechts weinigen in staat. Het feit dat de meeste politici dit met het oog op de jubelstemming onder het Nederlandse volk liever niet willen zien, kan voor verstandiger mensen echter geen reden te zijn om hiervoor de ogen te sluiten.

Als de Oranjes hun pretentie vol willen houden Nederlandse waarden als vrijheid en democratie te symboliseren, kunnen zij zich moeilijk met de leden van een dergelijke familie vertonen – niet in het openbaar, en ook niet thuis in Huis ten Bosch op de thee. Indien een echtverbintenis plaatsvindt, laat die familie zich niet meer uit Oranjekring wegdenken, en daarmee, omdat Oranje en Nederland volgens onze monarchisten een eeuwigdurend huwelijk zijn aangegaan, evenmin uit de schemerzones van onze nationale staat.

Het valt daarbij te voorzien, dat Zorreguieta geregeld langs zal komen, en dankzij de familiebladen krijgt heel Nederland dat beslist te zien. Voor Kok mag nu even een probleem zijn opgelost, het komt onvermijdelijk terug, op dagen dat er kinderen geboren en gedoopt moeten worden, om nog maar te zwijgen van het moment van Willem-Alexanders bestijgen van de troon. Als een zwarte schaduw zal de schoonvader over het koningshuis blijven hangen, en elk Kamerlid dat vooruit durft te blikken, zou om die reden zijn toestemming aan het huwelijk moeten onthouden. Alleen behoort vooruitzien niet tot de sterkste kanten van de Nederlandse politiek, waar in de permanente hang naar maatschappelijk draagvlak regeren vooral vooruitschuiven is.

De nu gekozen oplossing zou wel eens een Pyrrusoverwinning kunnen blijken, temeer daar het nog wel eens veel pijnlijker kan worden. Alle publiciteit heeft in Argentinië de aandacht voor de burgerpolitici onder Videla vergroot en de blik speciaal op die van Zorreguieta doen vestigen. De juridische verwerking komt daar nu geleidelijk op gang, en na de militairen raken ook anderen die achter de coup van 1976 zaten in het vizier. Op deze wijze helpt Máxima mogelijk juist door haar verloving haar vader alsnog de gevangenis in.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

    • Thomas von der Dunk