Kamikazefuik

Kamikaze-aanvallen teisterden deze week de staat Israël. Wat beweegt een terrorist om zichzelf op te blazen in dienst van het goede doel?

Zelfmoordterrorisme wordt in het psychologisch onderzoek naar `gewone' zelfmoord doorgaans genegeerd. ``Bij gewone zelfmoord gaat het om mensen die depressief zijn, mentaal ziek'', zegt Alan Apter. Aan de afdeling psychiatrie van de universiteit van Tel Aviv doet hij onderzoek naar redenen om zelfmoord te plegen. ``Maar déze mensen zijn bereid te sterven voor een overtuiging waar ze voor staan. Slechts een kleine minderheid heeft een psychiatrische stoornis.''

Ariel Merari, eveneens verbonden aan de universiteit van Tel Aviv, onderzoekt het verschijnsel zelfmoordterrorisme sinds de Hezbollah-aanslagen op de Amerikaanse ambassade en Amerikaanse en Franse vredesmachten in Beiroet, in 1983, waarbij in totaal ruim driehonderdvijftig doden vielen. Merari vroeg mensen die geprobeerd hebben een zelfmoordaanslag te plegen naar hun motieven, en ondervroeg ook familieleden van de zelfmoordterrorristen. Hij sprak met Libanezen, Palestijnen en Sri-Lankezen.

Cruciaal is om het verschijnsel op het niveau van de groepering te analyseren. Merari: ``Ik ken geen enkel geval van een persoon die in zijn eentje een zelfmoordaanslag pleegde.'' De werving van de kandidaten verloopt heel gestructureerd. De organisatie gaat eerst, via-via, op zoek naar mensen die zich wel eens hebben laten ontvallen dat ze eventueel bereid zijn te sterven voor hun ideaal. Vervolgens voeren de leiders weken-, soms maandenlang, gesprekken onder vier ogen met die kandidaten. ``Het gaat daarbij vooral over nationalistische thema`s – in Libanon bijvoorbeeld over hoe slecht de joden zijn, hoe verkeerd het is dat ze het land bezetten, hoe ze de bevolking voor schut zetten. Daarnaast worden ook succesverhalen verteld.''

Kandidaten worden in eerste instantie uitgenodigd om vrijwillig deel te nemen, vertelt Merari. ``Maar zodra je `binnen' bent, is het alsof je een sociaal contract hebt gesloten dat je niet kunt verbreken. Want na die gesprekken volgt een heel belangrijke stap: het creëren van een point of no return. Men laat de kandidaat afscheidsbrieven schrijven en audio- en videotapes opnemen voor zijn familie en vrienden.'' Het is een methode die, volgens sociaal-psychologen, alle elementen bevat om maximale commitment te genereren: de kandidaat moet zelf moeite doen, geeft een publieke verklaring af en ziet die als iets wat volledig uit hemzelf komt. Vanaf dat punt wordt hij een `levende martelaar' genoemd: iemand die feitelijk al dood is, alleen, hij leeft nog.

De organisatie regelt altijd de explosieven, het doelwit en de manier waarop dat moet worden benaderd. Dat verkleint het risico dat de kandidaat door die praktische zaken in alle hevigheid beseft waar hij mee bezig is en probeert uit te stappen. Het mechanisme van die organisaties is zo sophisticated, aldus Merari, dat het maar heel zelden voorkomt dat mensen er halverwege uit willen stappen.

Merari kan weliswaar beschrijven hoe een zelfmoordterrorist tot zijn daad komt, maar de feitelijke doodswens die eraan ten grondslag ligt, zegt hij na bijna twintig jaar onderzoek nog steeds niet goed te begrijpen. Het zijn geen mensen die toch al zelfmoord wilden plegen en in zo'n terroristische actie een uitweg zien – veel religies, waaronder de islam, zien zelfmoord als een zonde. ``De meeste zelfmoordterroristen zijn niet depressief, maar bereid te sterven omdat ze ervan houden om risico's te nemen. Ze willen bewonderd worden door the guys, ze ervaren het als een schande om het niet te doen als anderen het wel doen. Het zijn ook altijd jonge mensen, gemiddeld begin twintig. Ze denken: het leven is kort, en what the hell. Het is zoiets als parachutespringen, alleen in dit geval is het zeker dodelijk.'' Door zich voor zo'n actie op te geven, `horen ze erbij'.

Een mechanisme dat zeker een rol speelt is dat vooral mensen die succesvol lijken of status hebben, worden nageaapt. Zelfmoordterroristen worden na hun daad vaak als helden vereerd. Dat zet de trend voor een norm die zegt dat het goed is zelfmoord te plegen voor een hoger doel: aandacht trekken voor een groepering die het gevoel heeft op een andere manier niet gehoord te worden. In deze manier van `aandacht trekken' zit een bittere parallel met de westerling die een zelfmoordpoging doet om de aandacht van zijn omgeving te trekken. Dat zijn meestal kansarme jongeren uit lagere sociale klassen die geen uitzicht hebben op een baan of een relatie, aldus zelfmoorddeskundige prof.dr. Ad Kerkhof van de Vrije Universiteit in Amsterdam. En dat profiel komt aardig overeen met dat van de terroristen die Ariel Merari in zijn onderzoek volgde. Maar de zelfmoordterroristen doen het niet voor zichzelf, maar voor hun groep. En ze overleven het niet. Zover kan sociale invloed dus gaan, en de media versterken dat effect nog. Kerkhof: ``Als ze die zelfmoordaanslagen in het Midden-Oosten stil zouden houden, zouden ze minder vaak voorkomen.''