Rechter versus historicus

Iedere bibliotheek kent een onderkast met een slot er op. De rijkst gevulde staat ongetwijfeld in het Vaticaan, het instituut dat eeuwenlang haar onderdanen heeft willen beschermen tegen het gevaar van het boek. Ik hoop de dag nog te beleven dat het slot er af gaat, maar combinatie van de factoren gemiddelde levensverwachting, Vaticaan en vrije studie bieden weinig hoop. Ook buiten het Vaticaan vinden we `gevaarlijke boeken'. We denken meteen aan Adolf Hitlers Mein Kampf, een gedachte die onwillekeurig het woord `verbieden' oproept. Maar een boek verbieden is strijdig met vrije studie, nog altijd het hoogste goed voor de verlichte lezer. Dat diezelfde lezer intussen, vanwege stijl en inhoud met de haren ten berge, hartgrondig met de Mein Kampf-auteur van mening zal verschillen, spreekt vanzelf. Zoniet, dan zwavel ik hem bij deze de onderkast uit.

Laat ik die zwavelpot nog even bij de hand houden. Voormalig Israëlisch rechter Haddassa Ben-Itto publiceerde Anatomie van een vervalsing, een gravende studie over een geschrift dat `De protocollen van de wijzen van Sion' heet. In haar inleiding schrijft zij dat deze tekst verboden moet worden. Genoemde protocollen getuigen van een wereldwijde, joodse samenzwering en hebben zowel Adolf Hitler als nazi-ideoloog Rosenberg geïnspireerd tot het met wortel en tak willen uitroeien van de joden. Een gevaarlijke tekst dus, die – daarin verschil ik met Ben-Itto van mening – niet verboden moet worden, maar slechts ontmaskerd. Dat doet de voormalig rechter in Anatomie van een vervalsing weliswaar grondig, ik begrijp haar verbodsoproep best en vergeef haar die ene, inleidende regel.

Sommige mystificaties zijn interessanter dan werk waarvan over auteur en inhoud geen misverstand bestaat. Niet voor niets is een mystificatie als MacPhersons Songs of Ossian (1763) wereldberoemd geworden en maakte dit zogenaamd derde-eeuws, Keltische dichtstuk een polemische lawine los in verband met authenticiteit. Teksten die vals zijn als de slang die Eva de zondeval influisterde, zijn vaak minder intrigerend, hoezeer het kwaad dat ze hebben losgemaakt ook met een lawine te vergelijken valt. Ik noemde de auteur Adolf Hitler al, en diens uiterst amateuristisch geschreven bestseller Mein Kampf. Ook `De Protocollen van Sion' bevatten te veel gemeenplaatsen om ons te kunnen boeien – perfide joden, ritueel op een begraafplaats, lange witte mantels, complot tegen de wereld, kalfverering en uiteraard goudgeld in Dagobert Duck-achtige hoeveelheden.

Het begon met de in het Duits verschenen, dertiendelige (!) roman Biarritz (1868) van een Engelsman genaamd Sir John Retcliffe, het pseudoniem van Hermann Goedsche (1815-1878). Eén van de talloze hoofdstukken in dit omvangrijke boek beschrijft een honderdjaarlijkse bijeenkomst van vertegenwoordigers van alle twaalf joodse stammen op een Praags Israëlietenkerkhof.

Retcliffe's boek verdween in de vergetelheid, maar dat ene hoofdstuk was koren op de antisemitische molen, werd er uit gelicht en verscheen eerst als pamflet in verschillende Russische steden (vanaf 1872) en in voor het kwade doel toegespitste vorm in Frankrijk (in 1881). Wat Goedsche toen deed kunnen we moeilijk `mooi' noemen: hij verleende dat uit de context gelichte, toegespitste hoofdstuk de schijn van authenticiteit door als de Engelse diplomaat Retcliffe te schrijven dat hij voor het document `instond'. Een draai die men weinig bonafide schrijvers ziet maken.

Hier komen we echter op de strekking van mevrouw Ben-Itto en de beperkingen van haar Anatomie. Zij heeft een strijdschrift bedoeld, een ontmaskering. Ze is daarmee niet de eerste, maar hoopt de laatste te zijn. Een nuttige onderneming, want als er iets is dat moet worden uitgezwaveld zijn het vooroordelen, alsmede het waarheidsgehalte van teksten waarop die vooroordelen zijn gestoeld. Aan de andere kant: deze Anatomie is het boek van een rechter die een uitspraak doet – `Schuldig' – en niet van een historicus die vragen stelt die de lezer zelf moet beantwoorden.

Goed of fout, onderkast of de kapitale afdeling in de bibliotheek, boeken vragen niet om een rechter maar om een lezer met zin voor context en geschiedenis. Ik begrijp nogmaals de beweegredenen van Hadassa Ben-Itto af te rekenen met de sinistere ontvangstgeschiedenis van dat ene, losgezongen hoofdstuk uit de dertiendelige Biarritz-roman van Sir John Retcliffe. Maar een historischer aanpak, misschien ook met een iets minder populaire toon van Amerikaanse snit dan waarin Ben-Itto schrijft, was minstens zo werkzaam geweest, en een stuk interessanter.

Haddassa Ben-Itto: Anatomie van een vervalsing. De protocollen van de wijzen van Sion. Aspekt, 446 blz. ƒ59,95