Hopover de sofa

Als jonge, mooie actrice is Halina Reijn zelf ook een Lulu, haar eerste grote rol bij Theu Boermans' Theatercom- pagnie. ,,Het is aardig dat ik een keer heel veel mag zeggen, maar Lulu is geen Hamlet.''

Tot op het dak van zijn atelier zit de schilder achter de luchtig geklede Lulu aan. Na één blik op zijn model is hij smoorverliefd op haar geworden. Hetzelfde overkwam actrice Halina Reijn (25), die de hoofdrol speelt in Lulu, toen ze vorig jaar naakt poseerde voor kunstenaar Peter Klashorst.

Reijn: ,,Hij zei: `Je mag het schilderij hebben als je tien keer met me naar bed gaat. Een kleiner doek kost twee keer.' Hij zei dat hij verliefd was en dat ik zijn muze was, maar dat zegt hij tegen alle meisjes. Ik heb het niet gedaan, het schilderij leek niet eens op mij. Maar ik was ook niet kwaad op hem. Hij was verder heel charmant, hij zat niet aan me, en voor hem zat er niets oneerbaars aan het voorstel. Hij is gewoon zo.''

Lulu is Reijns eerste grote dragende rol bij Theu Boermans' Theatercompagnie, voorheen De Trust. Het vroeg-expressionistische toneelstuk van Frank Wedekind over het fille fatale Lulu, droom van alle mannen, gaat morgen in Amsterdam in première. Halina Reijn debuteerde drie jaar geleden als Ophelia in Boermans' roemruchte versie van Hamlet. Sindsdien is ze het vaste jonge meisje in alle stukken van de regisseur. De komende tijd is ze verder te zien in de films Îles Flottantes, Zus & Zo en Villa des Roses. Volgend jaar speelt ze samen met Jacob Derwig in de nieuwe film van Alex van Warmerdam, Grimm.

Na het zien van de musicalfilm Annie wilde Reijn op haar achtste al kindsterretje worden. Ze groeide op in het Groninger dorp Wildervank als dochter van antroposofische kunstenaars zonder televisie. Vanaf haar elfde speelde ze bij de Vooropleiding Theater Groningen. ,,Dat is een serieuze, strak gedisciplineerde jeugdopleiding, waar je iedere dag na school naartoe moest. Als je één keer niet kwam, was je je rol kwijt. We speelden bijvoorbeeld Caligula, met al die kinderen naakt op het toneel. Dat zou nu niet meer kunnen. De talentscouts kwamen daar als aasgieren op af, dus ik speelde al jong in tv-series: Pril Geluk, Twaalf Steden, Coverstory. Op mijn achttiende wilde ik niets meer met toneel te maken hebben, maar na een paar maanden in New York wonen bedacht ik me. In het tweede jaar op de Toneelschool in Maastricht kwam Theu Boermans me halen. Ik ging van school, maar ik kreeg toch mijn diploma. Ze dachten waarschijnlijk: Theu leidt haar verder wel op.

,,Op mijn dertiende heb ik Chris Nietvelt Lulu zien spelen. Zij speelde deels naakt en ze at asperges. Meer weet ik er niet meer van, maar ik vond het geweldig. Ik hoef niet naakt, maar ik draag wel doorschijnende en makkelijk openvallende dingetjes. De jurkjes zijn niet zo flatteus, en ik speel in een soort versgemetselde bunker vol water, onder hard licht. Ik wil Lulu niet spelen als een femme fatale, als een kruising tussen Marilyn Monroe en Marlene Dietrich, met getuite lippen en geloken ogen. Ik speel tamelijk terloops en wil er niet zo nadrukkelijk begeerlijk uitzien. Het gaat erom wat de mannen van Lulu maken.''

Hamlet

,,Theu Boermans wilde een soort vrouwelijke Hamlet voor mij maken, een toneelstuk rondom een jonge vrouw en een typisch jonge-vrouwenprobleem. Het is aardig dat ik een keer heel veel mag zeggen, maar Lulu is geen Hamlet. Lulu gaat helemaal niet over Lulu. Als ze alleen is, zegt ze niets, ze heeft nooit eens een monoloog, ze reflecteert niet. Ze stelt zich geen zingevingsvragen, zoals Hamlet dat doet. Het stuk zegt niets over vrouwen.

,,Lulu is een onderzoek naar het vrouwbeeld van mannen. Lulu is ontzettend seksistisch. Ze plooit zich naar haar mannen en neemt de namen aan die zij haar geven. Bij haar eerste man is ze een kindvrouwtje die in kinderpakjes moet dansen, bij haar tweede is ze Eva, zijn maagd, maar ondertussen wil hij haar ook de hele tijd neuken. Ze is dan ook een huisvrouwtje die hem halfslachtig afweert: `Niet doen, ik ben zwanger'.''

,,Ze doet veel onvoorspelbare dingen, die tegen haar rol ingaan. Het ene moment zegt ze: `Je bent verschrikkelijk, je bent onmenselijk.' Even later zegt ze: `Geef me met de zweep, tem mij, tem mij!' Maar ook die paradoxen, dat aantrekken en afstoten zijn mannenfantasieën. Het vrouwbeeld van mannen zit vol tegenstellingen. Hoer, maagd, moeder; ze willen van alles tegelijk. Ze zijn bang voor vrouwen en kijken tegen ze op, maar tegelijkertijd kijken ze op ze neer en willen niet dat vrouwen nadenken.

,,Ik denk niet dat Lulu bestaat, ze is geen mens, ze is bijna leeg. Ze staat voor instinct, spontaniteit, niet nadenken maar doen. Ze is een en al gevoel, zonder moraal. Ze wil de totale vrijheid. De mannen rondom haar staan voor maatschappij, regels, geld, huwelijk; allemaal zaken die zij niet snapt. Zo vrij als Lulu zouden we allemaal wel willen zijn: zonder herinnering, zonder pijn, zonder consequenties. Ze is een soort Kasper Hauser, een wild wolfje.

,,Lulu is niet helemaal louter een mannenfantasie. Veel van wat ze doet, is herkenbaar voor vrouwen: de obsessie voor seks, de totale overgave, je helemaal willen geven. Als een lappenpop helemaal hop over de sofa. Die herkenning is confronterend, veel van die platte verlangens wil je niet voor jezelf erkennen. Verder gedragen vrouwen zich ook naar het stereotiepe beeld omdat hun altijd verteld is dat ze zo zijn, of omdat ze mannen willen behagen. Vrouwen kijken op hun beurt trouwens ook zo schetsmatig naar mannen. Hoe vaak besluit ik niet: Mijn vriend zit zo en zo in elkaar. Ook vrouwen projecteren veel in relaties.''

Als jonge, mooie actrice is Halina Reijn in feite zelf ook een Lulu, een trekpop in de handen van de regisseur, die haar inzet om zijn ideeën gestalte te geven. Bij het inzetten van jonge actrices komen veel clichés kijken, met als voornaamste dat van het seksueel actieve wezen. Boermans is een regisseur die van grove, fel-realistische effecten houdt, als een soort Paul Verhoeven van het Nederlands toneel. In zijn stukken moet Reijn zich geregeld ontbloten, en soms wordt ze dan ook nog op boertige wijze seksueel gebruikt. Hoe vindt ze dat?

,,Ik moet altijd met mijn tieten bloot. Dat is wel eens vermoeiend. Het is mijn leeftijd, ik ben een jonge vrouw, dus natuurlijk gaat het vaak over liefde en seks, en daar horen ook vrijscènes bij. Ik vind het geen probleem om mijn kleren uit te trekken, ik schaam me niet voor mijn lijf, integendeel. Verder is ijdelheid een belangrijke drijfveer om te acteren, al speelt het geen rol als ik eenmaal op het toneel sta. Dan ben ik alleen maar bang en denk geen moment: o wat ben ik mooi en goed.

,,Het aantrekkelijke van toneel is juist de elektrische lading, die je seksueel zou kunnen noemen. Toneel is lichamelijk, live, een onvoorspelbaar gevecht, het publiek voelt de hete adem van de acteurs. Die momenten dat de vonken overspringen, dat het gaat vliegen, dat is waar je het voor doet.

,,Als acteur geeft je je sowieso helemaal bloot. Chris Nietveld zei: repeteren is jezelf belachelijk maken. Ik heb de neiging om mijzelf té bloot te geven. Tijdens repetities ga ik er altijd vol in, vol naakt, vol alles. Ik kan het niet half. Dat maakt me heel kwetsbaar. Ik moet nog leren om mijzelf gedoseerd open te maken.

,,Bij-effect daarvan is dat ik mannen achter me aan heb, die ook weer van alles op een jonge actrice projecteren. Vooral toen ik als Cicciolina met mijn kont groot in De Telegraaf stond, kreeg ik veel telefoontjes. Ook tussen spelers slaat de vlam vaak over. In je rol sta je toch wekenlang te zoenen en te ruziën op toneel. Daardoor ontstaat de illusie dat je elkaar goed kent, dat je intiem bent met elkaar. Vooral in het begin was ik een ongeleid projectiel die de hele tijd verliefd was: `jij, jij, jij, jij'.''

Afgezien van de seks wordt Reijn als actrice ook opgezadeld met de andere clichébeelden die mannen van jonge meisje hebben. Ze moet vaak de vermoorde onschuld, de zorgzame, de goede engel spelen. Voelt zij zich daardoor beperkt?

,,Als ik terugkijk naar mijn rollen, eigenlijk wel, ja. De tijd dat ik debuteerde in Hamlet (1997) was geweldig, een paradijs, maar de rol van Ophelia is eigenlijk heel klein, vijf scènetjes en bijna geen tekst, en ontzettend seksistisch.

Ze is saai, altijd maagd, maar Theu heeft heel wat van die rol gemaakt. Shopping en Fucking (1998), waarin ik trouwens ook Lulu heette, was heerlijk om te spelen, dat deed ik met een Gronings accent, maar ik was wel weer een onderdanig, zorgzaam meisje dat iedereen te eten wilde geven. Net als Ophelia wordt ze buitengesloten, door de mannenwereld van homo's en drugsdealers. In De kersentuin (1998) en Adel Blank (1999) was ik een dienstmeisje, in Jeff Koons de pornoster Cicciolina.''

Bochel

,,De enige rol die hier enigszins buiten valt is die van de dochter van de boosaardige politiechef in De laatsten (1999) van Gorki. De andere vrouwen die ik speelde zetten hun seksualiteit en hun onnozelheid in om iets te bereiken. In De laatsten speelde ik een intelligente vrouw die zich met woorden wist te weren. Maar goed, daarvoor moest ik wel eerst een bochel en een plusbril hebben. Bovendien ben ik op het einde toch weer de Goedheid, de Reddende Engel.

,,Ik ben het instrument waarop de regisseur speelt, vooral bij Theu Boermans die je van het begin tot het eind aan het handje begeleidt. Het is goed toeven bij Theu, hij is altijd op zoek naar goede vrouwenrollen. Volgens hem kunnen vrouwen van nature beter spelen dan mannen. Hij kan zich goed inleven in vrouwen, dat zie je ook aan zijn regies van Drie zusters en De kersentuin. En in zijn Faust was Mefisto een vrouw.

,,Maar hij blijft een man. En het toneel is een mannenwereld. Er zijn weinig vrouwelijke schrijvers en regisseurs, en dus weinig interessante vrouwenrollen. Ik zou graag willen dat er eens een vrouw op toneel staat die zich afvraagt: `Waar gaan we naartoe? Waar gaat het eigenlijk om?' Regiseurs vinden dat typische mannenproblemen. Het beeld is toch dat vrouwen niet existentieel twijfelen omdat ze kinderen baren en daarom de zin van het leven in zich dragen. Maar dat is bullshit, het is een misverstand dat alleen mannen zich dat soort vragen stellen, dat vrouwen niet intellectueel reflecteren. Ik identificeer me met Hamlet, niet met Ophelia.''

`Lulu' is t/m 26 mei te zien in het Compagnietheater (het voormalige Trustheater), Kloveniersbugwal 50, Amsterdam. Inl. (020) 520 53 20.

`Îles Flottantes' draait vanaf 15 april in de bioscoop.